ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਜੋ ਅਕਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਮਯ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਚਮਕਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੱਚਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਤੱਕਣ ਦੀ ਹਿਮਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ,” ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗहरे ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਡਰ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ, ਤੈਰਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਖੁਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਤਦ, ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: “ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਬੱਚੇ, ਜੋ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੱਤਾ, “ਡਰੋ ਨਾ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਓ, ਕੁਝ ਡਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਜੋ ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੌਣ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਤਪस्या ਦਾ ਉਪਹਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਤਪ ਤੇ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ?” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, “ਇਹ ਤੇਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ ਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ।” ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੌਣ ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਇੰਨੇ ਡਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ? ਕੌਣ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇਗਾ?” ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੱਸੇ ਭਰਿਆ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਵਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਬੱਚੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਤਨ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਅੰਗੀਰਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪस्या ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਤਪस्या ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਜੋ ਅਣਮਾਪਣ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਜਨਮਿਆ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਅਣੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੌਣ ਹੋਰ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੀ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਦੁਆਰਾ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਤੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਸ਼ਮਯ ਨਾਲ ਖੁਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੱਸਿਆ, ਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਤੂੰ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵਿਅਸਤ ਹੈ?” ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਕੌਣ ਹੋਰ ਤੇਰਾ ਟਕਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਯਜਨ। ਮੈਂ ਅਗਨੀ ਹਾਂ, ਹਵਨ ਦਾ ਵਾਹਕ, ਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ।” “ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਮੈਂ ਸ਼ਕ੍ਰਾ ਹਾਂ; ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਸਾਲ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਯੁਗ ਦਾ ਯੋਗੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਚਲ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ। ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵ, ਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਹਾਂ; ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਂ; ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤਾਰਕਸ਼ਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਾਲ ਨਾਮਕ ਮੌਤ ਹਾਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ; ਮੈਂ ਧਰਮ ਹਾਂ, ਤੇ ਤਪस्या ਹਾਂ, ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ।” “ਮੈਂ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀਆਂ, ਦੂਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹਾਂ; ਜੋ ਉੱਤਮ ਸੱਚ ਹੈ—ਮੈਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸੰਖਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ; ਮੈਂ ਪੂਜਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹਵਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਾਂ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ। ਮੈਂ ਵਰਖਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬਦਲ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਹਾਂ; ਦੂਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਗਨੀ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।” “ਭਸਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਬਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ, ਉੱਚਤਮ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਲਕੜੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ, ਅਗਲੇ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਾਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਹਾਂ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰ; ਸੰਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ—ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਤੱਕ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਵਾਂਗਾ; ਸਮਝ ਲੈ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਇਹ ਸਭ, ਸੱਚਮੁੱਚ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।” “ਮੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ, ਮੇਰੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ। ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦਾ ਸੰਗਮ ਸਮਝ, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ; ਮੈਂ ਇਕ ਅੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹਾਂ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।” “ਤਿੰਨ ਲਕੜੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਮੈਂ ਓਮ ਹਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ; ਇੰਝ ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰਾਣਾ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਬੋਲੇ।” ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ; ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਉਸ ਵਿਲੱਖਣ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੰਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣੀ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ—ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕੇ—ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਘੁੰਮਿਆ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ, ਜਲ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਲੁਕਾ ਕੇ, ਜਲਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਤਪस्या ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬੇਹੱਦ ਸੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਮਹਾਤੱਤਵਾਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਜਦ ਉਹ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਵਾ ਰੁਕ ਗਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੰਸਾਰ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਡੂੰਘਾ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਥਾਂ-ਵਿਰਲੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ, ਉਹ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ। ਅੰਤਹੀਨ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੁਖਮ ਦਰਾਰ ਬਣੀ। ਉਸ ਦਰਾਰ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਸ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਹਵਾ ਜਨਮੀ। ਹਵਾ ਨੇ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾ ਲਈ।