ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਚਾਦਰ 'ਚ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਸੱਚ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਪਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਯੱਗ ਹੈ; ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ "ਮਨੁੱਖ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੱਜੇ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਫਿਰ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕ, ਹੋਤ੍ਰ ਪੂਜਾਰੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਅਧਵਰਿਊ ਪੂਜਾਰੀ ਨੂੰ ਉਪਜਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਜਾਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੋਤ੍ਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ; ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਸਤੋਤ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਪੇਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਹਰਤ੍ਰ ਤੇ ਪੋਤ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਜੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਅਚਾਵਾਕ, ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਨੇਸ਼ਟਰ। ਫਿਰ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਅਗਨੀਧ੍ਰ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣਯ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਾਵਸਤੁਤ ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਉਨਨੇਤ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ, ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੱਗ-ਪੂਜਾਰੀ ਬਣਾਏ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪੁਰਖ, ਜਿਸਨੂੰ ਯੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੇਦ ਰੂਪ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਾਪਰੀ, ਜਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਕੱਲਾ ਆਦਿ-ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਗਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼, ਰਾਜ, ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨ ਵੇਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਜਪ, ਯੱਗ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜਦੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਰੱਬੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹੈਰਾਨ ਸੀ। ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਆਦਿ-ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਆਸ਼ਚਰਜ ਹੋਇਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਚਿੰਤਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਕੋਈ ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ?" ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਅਣਉਚਿਤ ਤੇ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, "ਇਹ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਧਾ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਏ ਹੋ?" ਤੇ ਓਸ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ। ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼ਰਮ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਯੱਗ-ਪੂਜਾਰੀ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਦੈਵੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਆਪਣੇ ਯੱਗ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਦਾਨ ਲੈ ਚੁੱਕੇ, ਯੱਜਮਾਨ ਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਸਮੇਤ। ਸਾਰੇ ਵਰਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ, ਚੰਗੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ; ਤੇ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਾਂ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਇਕੱਲਾ ਵਟ-ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ, ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਧੁੰਦ ਨੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੱਚਾ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, "ਇਹੀ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ," ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਖੇਡ ਮੰਨਿਆ। ਉਹ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਤਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਫਾਟ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਖ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ: "ਆਇਆ, ਬੱਚੇ, ਜੋਗ ਨਾਲ ਯੋਗਯ, ਡਰ ਨਾਂ ਕਰ।" ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਇੱਥੇ ਆ ਜਾ।" ਤਦ, ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। "ਕੌਣ ਮੈਨੂੰ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਉਪਹਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਉਮਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ? ਇਹ ਤੇਰਾ ਵਿਹਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਂਦਾ।" "ਕੌਣ, ਐਸਾ ਡਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡੇਗਾ? ਕੌਣ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਆਖ ਕੇ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੇਗਾ?" ਇੰਝ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਧੁਸੂਦਨ ਮੁੜ ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੁਲਾਂਦੇ ਹਨ: "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਹ੍ਰੀਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਆਦਿ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਾ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?