ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦੇ ਸੁਆਦ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨਮੀ, ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਰੂਪ, ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਪਕਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ—all ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣਵੱਤਾਵਾਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਸਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਛੂਹ, ਸਾਹ ਅਤੇ ਚਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਪਨ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪਰਦਾ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ—all ਮਿਟ ਗਏ। ਉਹ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹ੍ਰੀਸ਼ੀਕੇਸ਼ਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਨੇ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਵਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈੜੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਝੁਲਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਗੜ ਤੋਂ ਅੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਜੋ ਸੌਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਭੜਕਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਘੇਰਕੇ, ਪਹਾੜ, ਦਰੱਖਤ, ਬੂਟੇ, ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਘਾਹ—all ਸਾੜ ਕੇ ਰਾਖ ਕਰ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਾਖ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਹਰੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਵਰਖਾ ਬਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿੱਠੇ, ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਈ। ਇਹ ਜਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਵੀ ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਕਸ਼ਮ ਜਗਤ ਢੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਸੂਰਜ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—all ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੱਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਆਪ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਇੱਕਲੇ ਸੁੱਤੇ ਰਹੇ। ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਪਾਰ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਇੱਕੋ ਜਲ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਯੋਗੀ ਵਾਂਗ ਸੁੱਤਾ ਰਿਹਾ। ਲੱਖਾਂ-ਲੱਖਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ, ਉਸ ਇੱਕੋ ਜਲ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ—ਨਾ ਅਪਰਗਟ, ਨਾ ਪਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਕੌਣ ਹੈ ਇਹ ਪੁਰਖ? ਕੀ ਹੈ ਇਹਦਾ ਯੋਗ? ਕੌਣ ਹੈ ਯੋਗ ਦਾ ਧਨੀ? ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਇਹ ਇੱਕੋ ਜਲ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਸਭ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਕੀ ਕਰਨਗੇ। ਉਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੀਵ; ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵਤਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼—all ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੱਡੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ—ਉਹ ਫਿਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲੇਟ ਗਏ। ਜਦ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਦ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਹੰਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੇਟਿਆ। ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਅਟੱਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ; ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੱਚ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਗੁਪਤ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਖ ਹੀ ਯਜਨਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ 'ਪੁਰਖ'—ਉਹ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਰਿਤਵਿਜ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਉਹ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਆਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਾਇਆ, ਫਿਰ ਸਾਮਾ ਦਾ ਗਾਇਕ, ਹੋਤ੍ਰੀ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਅਧਵਰਯੁ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਪ੍ਰਸਤੋਤ੍ਰ ਬਣਾਇਆ; ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਮਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਵਰੁਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਸਤੋਤ੍ਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਪੇਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਹਰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪੋਤ੍ਰ, ਜੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਛਾਵਾਕ, ਅਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਨੇਸ਼ਟ੍ਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਅਗਨੀਧ੍ਰ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣਯ, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਾਵਸਤੁਤ ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਉਨਨੇਤ੍ਰ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਥ ਨੇ, ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਤਵਿਜ ਬਣਾਏ, ਜੋ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਘੋਸ਼ਕ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਖ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੇਦ ਰੂਪ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਕਰਮ—all ਉਸ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਹ ਅਚੰਭਿਤ ਘਟਨਾ ਸੁਣੋ ਜੋ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੋਈ, ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲਾ ਸੁੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਗਾਈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼, ਰਾਜ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਥਾਵਾਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਜਪ, ਹੋਮ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੈਰਾਨ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸੰਦੇਹ ਕੀਤਾ; ਪਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹ ਅਤਿ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਿਆ: "ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪੀੜਾ, ਜੋ ਅਸਲ ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜਦ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਮਿੱਟ ਗਏ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਸਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ।