ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਹੋਣ; ਜਾਂ ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਸੱਪ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਜਾਨਵਰ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਜਾਂ ਅਜੋਕੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਾਂ ਕੀੜੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪੰਜ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਕਦੇ ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਹਵਾ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਇਉ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਾਰਾਏਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਜੋ ਕਿ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ, ਤੇ ਕੂਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਛੀਦ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਥੋਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰਸ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਰਸ, ਲਹੂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਰੀ, ਤਾਕਤਵਰ ਹਵਾ ਬਣ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ ਆਦਿਕ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਗੁਣ—ਗੰਧ, ਰੂਪ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ—ਸਭ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ—ਰਸ, ਜੀਭ, ਨਮੀ—ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਰੂਪ, ਪੱਕਣ ਦੀ ਖੂਬੀ; ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਛੂਹ, ਸਾਹ, ਚਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਾਇਆ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ 'ਖੇਤਰ ਗਿਆਤਾ' (ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ) ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਰੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਨੇ ਆਸ਼ਰਾ ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਘਸਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਇਹ ਅੱਗ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਪਹਾੜ, ਦਰੱਖਤ, ਬੂਟੇ, ਬੇਲਾਂ, ਘਾਹ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਰੀ ਨੇ, ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਵਰਖਾ ਬਣ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ, ਮਿੱਠੇ, ਮੰਗਲਮਈ, ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਠੰਢਕ ਮਿਲੀ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਜਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜੀਵ ਵੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਸੂਰਜ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼—ਸਭ ਲੁਕ ਗਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਆਪ ਅਕੈਲਾ ਹੀ ਸੁੱਤਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੱਕ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਤਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਅਪਰਚਿੱਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹਦੀ ਜੋਗ-ਸਥਿਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਜੋਗ ਦੇ ਧਾਰੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਇਹ ਇਕ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?—ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕਰਨਗੇ। ਉਥੇ ਕੋਈ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਤੇਜ, ਜੀਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੁੜ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਦ ਚਮਕਦਾਰ ਨਾਰਾਏਣ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਹੰਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਵੱਡੀ ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮਹਾਨ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਭੂ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੱਚ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਉਪਨਿਸ਼ਦਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਯਜ੍ਯ ਹੈ; ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਜ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਯਜ੍ਯ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁਜਾਰੀ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਯਜ੍ਯ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਫਿਰ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਉਚਾਰਕ, ਹੋਤ੍ਰਿ ਪੁਜਾਰੀ, ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਅਧਵਰਯੁ ਬਣਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ, ਪ੍ਰਸਤੋਤ੍ਰਿ; ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਸਤੋਤ੍ਰਿ ਬਣਾਏ। ਪੇਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਹਰਤ੍ਰਿ ਤੇ ਪੋਤ੍ਰਿ, ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਅੱਛਾਵਾਕ, ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਨੇਸ਼ਟ੍ਰਿ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਅਗਨੀਧ੍ਰ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣਯੁ; ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਾਵਸਤੁਤ, ਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਉੰਨੇਤ੍ਰਿ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ, ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪੁਜਾਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਯਜ੍ਯਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਕ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਇਹੀ ਪੁਰੁਸ਼, ਜੋ ਯਜ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੇਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ—all ਉਸੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ।