ਪਿਆਰੇ ਸੁਤ, ਤੈਨੂੰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਤਯੁਗ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ, ਜਾਂ ਅੰਤਕਾਲ, ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਇਹ ਸੰਧਿਆ ਦੋਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿਚ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੈਸ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿਚ ਸੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਬੜੀ ਵਾਧੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਦੋਹਰਾਈ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿਚ ਅਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੱਚ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਵਰਣਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕੁਝ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਰਾਜਨ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਦੋਹਰਾਈ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਾਮ ਵਾਸਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਛੋਟੇ ਤੇ ਘਟੀਆ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਵਰਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਦੋ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਨਾਲ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਿਰਦਈ ਕਾਲ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿਚ ਅਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੈਰ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਤਪस्या ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਾਮ ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਜਾਂ ਸੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਨਾਸਤਿਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਭਗਤ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮੋਹ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿਚ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਰਤਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿਚ, ਹੇ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ੀ, ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਵਰਣਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਗੁੰਝਲ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇੱਕ ਯੁਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਯੁਗ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਿ-ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਦਾਨਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼, ਪੰਛੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਸਰਪ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਪਸ਼ੂ, ਚੋਟੀ ਦੇ ਜੀਵ, ਅਜਾਨੀ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਲੈ ਲਈ ਮਹਾਨ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਬਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੀਂਹ ਵਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਜੋ ਸਤਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਜੋਗੀ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਰੇ ਦਰਿਆ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਖੂਹ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਦਰ ਕੇ, ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਮੀ, ਰਕਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਸ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਹਵਾ ਬਣ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ—ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ ਆਦਿ—ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ—ਗੰਧ, ਸੁਗੰਧ, ਤੇ ਸਰੀਰ—ਸਭ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ—ਸੁਆਦ, ਜੀਭ, ਤੇ ਨਮੀ—ਸਭ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ—ਰੂਪ, ਨੇਤਰ, ਤੇ ਪੱਕਣਾ—ਸਭ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ—ਸਪਰਸ਼, ਸਾਹ, ਤੇ ਚਲਣ—ਸਭ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ—ਧੁਨੀ, ਕੰਨ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਸਭ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਖੇਤਰਗਿਆਨ ਆਦਿ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਚਮਕਦੇ ਰੋਸ਼ਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਗੜ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੌ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਅੱਗ, ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਕੇ, ਪਹਾੜ, ਦਰੱਖਤ, ਬੂਟੇ, ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਘਾਹ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਅੰਤਕਾਲੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਵਰਖਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਵਿ-ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿੱਠਾ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪੂਜਨੀਕ ਦੁੱਧ ਵਰਗਾ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਵਿਖੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਝ, ਮੀਂਹ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਇਕੋ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।