ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਇਸਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਉਹ ਕਰਮ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਰਾਜ਼ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਥੀਆਂ ਦਾ ਭੇਦ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਆਪਾ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏਆਂ ਲਈ ਨਰਕ ਹੈ। ਜੋ ਦਿਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਵਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਯਜਨ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਯਜਨ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਤਾ, ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ। ਓਹੀ "ਓਮ" ਦਾ ਅੱਖਰ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਅਧਿਆਪਕ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਰਸੋਈਆ, ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋਏਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ; ਉਹੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੋਲਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਸਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ; ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੱਚ, ਅਮਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਰਵੋਚ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਹਿਲਦਾ-ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਹੁਣ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਸੰਧਿ ਕਾਲ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਚੌਣਾਂ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਰਾਜੇ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਵੈਸ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦਾ ਚਲਣ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਵੀ। ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸੰਧਿ ਕਾਲ ਵੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ; ਸੱਚ ਅਤੇ ਨੇਕੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚੌਰਾਸੀ ਵਰਣ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਚਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਈ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਚਲਣ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸੰਧਿ ਕਾਲ ਵੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਾਮਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਲੋਕ ਛੋਟੇ ਮਨ ਦੇ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦੇ-ਘਟਦੇ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਛੱਡ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਦੋ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੰਧਿ ਕਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਠੋਰ ਕਲੀ ਯੁਗ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਇਕ ਪੈਰ 'ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਂ ਨੇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ; ਨਾ ਹੀ ਨਾਸਤਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ੀ, ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦ ਭੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੁਗ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ) ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ; ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਵਿਗਾੜ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਸੱਪਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਉੱਤਮ ਜੀਵਾਂ, ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੱਕ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਮਹਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਜੋਗੀ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ, ਅਤੇ ਕੂਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੀਦ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਸ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਮੀ, ਲਹੂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਸ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਣ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਵਾ ਬਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਹਰੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ—ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ ਆਦਿਕ—ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਗੁਣ—ਸੁਗੰਧ, ਗੰਧ, ਤੇ ਸਰੀਰ—ਸਭ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।