ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਉਤਸੁਕ ਸਾਧੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੂਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਰਤਾ ਕੌਣ ਸਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ?” ਉਸ ਨੇ ਆਗਿਆ ਕੀਤੀ, “ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਚਲਾਇਤ ਪਦਾਰਥ ਇਕ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਦੈਤ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਲੁਕ ਗਈ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾ-ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਹੀ ਅੰਧਕਾਰ ਛਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਮਹਾ-ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਅਤਿ-ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਅਡੋਲ ਯੋਗ ਤੇ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹੇ?” ਉਸ ਸਾਧੂ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਉ, ਮੈਂ ਭਾਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਧਰਮਵਾਨ ਹੋ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਗੁਪਤ ਵਿਰਾਸਤ ਸੁਣਾਉ। ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਬਿਲਕੁਲ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੋਂ ਹੋ।” ਬ੍ਰਹਮਵਾਨ ਨੇ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ, “ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਦਿ ਪੁਰਾਣਿਆਂ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਪਰਾਸ਼ਰ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਜਸਤਾ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਉਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਸਾਧੂ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉਹ ਕਰਤੱਬ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਹੈ, ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੁਪਤਤਾ, ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ, ਆਤਮਾ-ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਕੁਕਰਮੀਆਂ ਲਈ ਨਰਕ—ਇਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਯਜਨਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਯਜਨ, ਉਹੀ ਤਪ, ਉਹੀ ਕਰਤਾ, ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਤਾ ਹੈ। ‘ਓਮ’ ਮੰਤ੍ਰ, ਪੁਰਸ਼, ਆਚਾਰਯ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਪਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਦਰਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਉਸੀ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦੇ ਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਿੰਤਤ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ; ਉਹੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਬੋਲਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਖਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਥਾ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਉਹੀ ਨਾਰਾਇਣ, ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੱਚਾ, ਅਮਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਪਰਮ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਆਦਿ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਸੁਣੋ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ (ਤੁਲਨਾ) ਇਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੂਰਜ ਪੁੱਤਰ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ; ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੇਕ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਰਾਜੇ ਰਾਜ-ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਵੈਸ਼ ਆਬਾਦੀ ਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਸੱਚ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦਾ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਇਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਗਣੀ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਤੇ, ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਅਤੇ ਨੇਕੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰ-ਵਰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਸੁਣੋ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੂਰਜ ਪੁੱਤਰ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਇਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਗਣੀ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਯੁਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਲਾਭ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਾਮ ਵਾਸਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਤੇ ਨੀਚ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਤੇ, ਅਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦੇ ਹੋਏ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦੋ ਸੌ (ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਤ) ਵਰ੍ਹੇ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਨਿਰਦਈ ਕਲੀ ਯੁਗ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅਧਰਮ ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਵਿਤ੍ਰ, ਨੇਕ ਜਾਂ ਸੱਚ-ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਨਾ ਨਾਸਤਿਕ, ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਗਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮੋਹ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ੀ, ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ‘ਯੁਗ’ ਨਾਮਕ ਸਮਾਂ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਦੇਵ-ਵਰ੍ਹੇ) ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਦਿਨ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਚਲ-ਚਲਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।