ਜਦੋਂ ਨਰਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਗੁਰੂੜ-ਧੁਜਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਉਥੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੇ ਅੱਠ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰਥ ‘ਤੇ, ਅਜਾਣੇ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪੂਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹੁਣ, ਨਰਸਿੰਘ ਦੀ ਹੋਰ ਮਹਾਨਤਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੱਸੋ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਮਲ-ਸਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਸੰਸਾਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ? ਨਰਸਿੰਘ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਵਿਨੰਦਨ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਖੁਲ ਗਈਆਂ, ਕੇਸ਼ਵਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ: “ਕਿਵੇਂ, ਮਹਾਕਲਪ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ‘ਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਕਮਲ-ਸਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ? ਪਦਮਨਾਭ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਜਦ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ‘ਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਤਦ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਕਮਲ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰਮਪੁਰਖ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਈ? ਤੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਠਦੇ ਹਨ? ਉੱਠ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕਿਵੇਂ ਰਚਦੇ ਹਨ? ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੌਣ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਨਿਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਚਦੇ ਸਨ? ਜਦ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਪਦਾਰਥ ਇਕ ਹੀ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਦ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਸੱਪ ਤੇ ਦੈਤਿਆ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ—ਜਦ ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਜਦ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਵਿਚ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ—ਤਦ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਅਤੁਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਸਥਿਰ ਰਹੇ? ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਤੁਸੀਂ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਨਾਰਾਯਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਨਾਰਾਯਣ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਪੁੱਤਰ, ਆਦਰਨੀਯ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਾਪਤਾ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਜਾਨ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿੰਨਾ ਮੈਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੰਨਾ ਮੈਨੂੰ ਸੂਤ੍ਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉਹ ਕਰਤੱਬ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਹੈ, ਸਭ ਯਗਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਸਾਰਿਆਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਲਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਰਕ ਹੈ— ਉਹ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੈਵੀ ਹੈ, ਪਰਮ ਯਗ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਉਹ ਯਗ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਤਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਰਤਾ, ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ— ਉਹ ਓਮ ਦਾ ਅੱਖਰ, ਪੁਰਖ, ਆਚਾਰਯ—ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ, ਸਥਿਰਤਾ, ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਪਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਦਰਸ਼ਕ, ਤੇ ਆਤਮ-ਅਧਿਐਨ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ; ਉਹੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ; ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮਕ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੱਚ, ਅਮਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਪਰਮ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਹੁਣ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਸੰਧਿ ਕਾਲ ਇੱਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿਚ ਧਰਮ ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਰਾਜੇ ਰਾਜ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਵੈਸ਼ਯ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਨੀਚ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਸੰਧਿ ਕਾਲ ਇੱਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿਚ ਅਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਤੇ; ਸੱਚ ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿਚ, ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨ ਚਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਈ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੂਰਜ ਪੁੱਤਰ; ਇਸ ਦਾ ਸੰਧਿ ਕਾਲ ਇੱਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।