ਹੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਜੋ ਦੇਵੀ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਥੇਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਨਖ (ਨਖੁਨ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮਾਣਕਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮੁਕੁਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਰਨ ਅਦਭੁਤ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪਹਾੜ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੈਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਵਾ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਤੇਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਜਲਦੀ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੂੰ ਯੋਗ ਕਰਮ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਬੈਲ-ਧਾਰੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਹਿਮਾਚਲ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਣੇ, ਪਾਰ ਨ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਉੱਠਾ ਕੇ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੁਣ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਸਾਡਾ ਪਿਆਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ; ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਲੇਪਨ ਤੋਂ ਅਚੁੱਕ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮ ਦੇ।" ਐਸਾ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਰਦ ਤੁਰੰਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਸੁਰਪਤਿ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਅਮਰ ਲੋਕ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। "ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਪੰਜ-ਬਾਣ ਵਾਲੇ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਆਮ੍ਰ ਮੰਜਰੀ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ-ਅੱਖ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਤੀ ਸਮੇਤ, ਖੇਡਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੱਛੀ-ਧਾਰੀ ਧਵਜ ਵਾਲਾ (ਕਾਮਦੇਵ) ਆਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: "ਤੈਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਆਪ ਮਾਨਮਥਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ—ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕਰਾ, ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਅਜੈਤੂ ਰਿਤੂਪਤਿ ਸਮੇਤ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ, ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪੰਜ-ਬਾਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਇਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ, ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ; ਵੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬੇਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਆਨੰਦ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਲੋਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਲੈ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੱਖਰਾ ਦਰਜਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੇ ਆਮ ਰਾਹ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂ, ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਨੇ, ਜੋ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਾਂ, ਰਤੀ ਦੇ ਪਿਆਰੇ; ਤੇਰੇ ਹਕਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਸਮਰਥਾ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਮਦੇਵ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਮਧੁ ਅਤੇ ਰਤੀ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵੱਡੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ੇਪਤ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਜਿੱਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਤਰਾਗ ਰਹਿ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ—ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਇਰਖਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਮਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਗਾੜ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਬੇਇੰਤਹਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਡੋਲ ਗਈ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਧੀਰਜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਆਂ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਹਟਾ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਗਾੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਫਿਰ, ਜਦ ਕਰਮ ਦੀ ਜੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਅਪਾਰ ਭਵਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਰੇ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਦਨ (ਕਾਮਦੇਵ) ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾੜੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਨਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਨੀਲੇ, ਹਰੇ-ਭਰੇ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਬੈਲਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰ (ਤੀਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ) ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।