ਪਹਾੜ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਹੌਲ੍ਹਾ-ਹੌਲ੍ਹਾ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਪੁਤ੍ਰੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸੋਹਣਾ ਗਹਣਿਆਂ ਵਾਲਾ ਖਿਡੌਣਾ ਦੇਵਾਂਗੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।” ਮਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਕੁੜੀ ਤੁਰੰਤ ਉਠੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਵਾਂਗੂ ਹੱਥ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੌਲ੍ਹੇ-ਹੌਲ੍ਹੇ ਉਸਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਕੁੜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖਣ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਾਗੀ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਨਾਰੀ-ਸਭਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਸੀ। ਪਹਾੜ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮਨ-ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਮੰਨਣ ਲੱਗਾ। ਰਾਣੀ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਸੁਭਾਵਿਕ, ਇਸ ਕੁੜੀ ਲਈ ਕੋਈ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਜਨਮਿਆ। ਇਸਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਹੱਥ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੈਰ ਅਸਥਿਰ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵੇਗੀ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਹਿੰਮਤ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਜੂਆਂ ਭਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚਲਣ ਬੜਾ ਖ਼ਰਾਬ ਤੇ ਅਕਲ-ਪਾਰ ਹੈ। ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਜੀਬ ਕਾਰਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਦਾ ਹੈ।” “ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਜਗਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੱਦਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ; ਜੇਕਰ ਬੀਜ ਤੋਂ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਨਮ ਮਾਇਨੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਪਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਚਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” “ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਹੋਰ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਰਿਪਟਾਈਲ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਉ ਨਾਲ।” “ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਨਮ ਧਰਮ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਜੀਵ ਤਾਂ ਵੰਸ਼-ਵਾਧੇ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ 'ਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਵਚਨ-ਪਾਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ।” “ਜਿਸ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਧਾਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ, ਜੇਕਰ ਸਭ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਧ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” “ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ-ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ।” “ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਿਨਾ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਨਾਰੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦਯਾਲੂ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਦੁਖ-ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।” “ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣਵਾਨ ਧੀ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫਲ ਹੈ।” “ਪਰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਫਲ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧੀ ਦਯਾਲੂ ਅਤੇ ਰੋਣ-ਯੋਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੁਖ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।” “ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ—ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ ਆਦਿ—ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ?” “ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਧੀ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕੇਵਲ ਅਵਗੁਣ ਹਨ; ਹਾਏ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ, ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ ਜੀ।” “ਇਸ ਵੇਲੇ, ਅਣ-ਉਚਿਤ ਜਾਂ ਅਣ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੱਲ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੀ ਦਯਾ ਨਾਲ, ਮੇਰੀ ਧੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਦੁਖ ਕੱਟ ਦਿਓ।” “ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਨਿਮਨਤਾ ਦਾ ਆਸਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਲਾਲਚ, ਮਨ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਨਾਰੀਆਂ ਲਈ, ਉੱਚੀ ਜਾਂ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਆਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਪਤੀ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਵਧੀਆ ਪਤੀ ਨਾਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਰਲ ਹੈ; ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾੜਾ ਪਤੀ ਵੀ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਪੁੰਨ ਦੇ, ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।” “ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸੁਖ ਦੀ ਮਾਪ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਨੀਵ ਉਸਦੇ ਪਤੀ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” “ਪਤੀ ਜੇਕਰ ਗਰੀਬ, ਦੁਖੀ, ਮੂਰਖ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।” “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਜਨਮਿਆ; ਇਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਦੁਖ ਅਣਗਿਣਤ, ਭਾਰੀ, ਤੇ ਔਖਾ ਸਹਿਣਯੋਗ ਹੈ।” “ਜੀਵ-ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਵੀ ਪਤੀ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ।” “ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ।” “ਇਸ ਨੂੰ 'ਉੱਪਰ ਵਲ੍ਹੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ; ਉੱਪਰ ਵਲ੍ਹੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਿਖਾਰੀ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਕਦੇ ਦਿੰਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਸਦੇ ਪੈਰ, ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਅਭਿਚਾਰੀ ਹਨ।” “ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਆਸ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ; ਹੋਰ ਸਰੀਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।” “ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ, ਧਨ, ਪੁੱਤਰ, ਆਯੁ, ਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਤੋਂ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।” “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋ; ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਸੋਚਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਨ, ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਤੁਸੀਂ ਸੁਖ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁਖ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਦਾ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਭਟਕਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਪਹਾੜ।” “ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਹੇ ਪਹਾੜ; ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।” “ਹੇ ਹਿਮਾਚਲ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੇਵੀ ਲਈ ਕੋਈ ਪਤੀ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ—ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਜੋ ਪੂਰਵ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਆਸਰਾ, ਨਿਤ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸ਼ੰਕਰ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ।