ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਿਵੇਂ ਚਾਰ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ—ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ, ਉਪਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਜੋ ਸਦਾ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦਸ ਅਰਬ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਤੋਂ ਵੇਦ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਨਿਆਯ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੱਠ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਮਨ-ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰੀਚੀ ਜਨਮੇ, ਫਿਰ ਮਾਨਯੋਗ ਅਤਰੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਿਰਸ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁਲਸਤਿਆ। ਫਿਰ ਪੁਲਹਾ ਜਨਮੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਕ੍ਰਤੁ, ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਸੀਸ਼ਠ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਸ ਮਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਨਮੇ। ਉਸ ਦੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਧਰਮ, ਦਿਲ ਤੋਂ ਕਾਮਦੇਵ, ਭੰਵਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕ੍ਰੋਧ, ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਲੋਭ ਜਨਮੇ। ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਅਭਿਮਾਨ, ਗਲੇ ਤੋਂ ਆਨੰਦ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੌਤ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ। ਇਹ ਨੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਸਵੀਂ ਧੀ ਜਨਮੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਗਜਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਹ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਾ, ਕੁਝ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ: ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਤੇ ਮਹੇਸ਼्वर। ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਸੁਣਨਾ, ਛੂਹਣਾ, ਵੇਖਣਾ, ਚੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਘੁੰਘਣਾ—ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਤਿਆਗ, ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਅਤੇ ਬੋਲਣ—ਜਨਮੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਣ ਹਨ: ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਹਨ: ਤਿਆਗ, ਭੋਗ, ਲੈਣਾ, ਚਲਣਾ ਤੇ ਬੋਲਣਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਗਿਆਰਵਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਸੂਖਸ਼ਮ ਅੰਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸੂਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਸਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਨੂੰ 'ਦੇਹਧਾਰੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਖਸ਼ਮ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਵਾਯੁ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਛੂਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਹਨ। ਵਾਯੁ ਦੇ ਸੂਖਸ਼ਮ ਛੂਹ ਤੋਂ ਅੱਗ ਜਨਮੀ। ਅੱਗ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਰੂਪ। ਅੱਗ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਨਮਿਆ। ਪਾਣੀ ਸੂਖਸ਼ਮ ਰਸ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਸੂਖਸ਼ਮ ਗੰਧ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਂ ਗੁਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੰਧ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਪਚੀਸਵਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਜਗਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਛਬੀ (26) ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਸਾਂਖਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਜਾਂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਕਹੀ ਗਈ। ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਸਾਰਸਵਤੀ, ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਮੰਨਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਦੇ ਬਾਣ ਚਲ ਪਏ; "ਹਾਏ, ਇਹਦੀ ਸੋਭਾ! ਹਾਏ, ਇਹਦੀ ਸੋਭਾ!"—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਐਸਾ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਭੈਣ!" ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਦੇ, "ਹਾਏ, ਇਹਦੀ ਸੋਭਾ! ਹਾਏ, ਇਹਦੀ ਸੋਭਾ!" ਫਿਰ ਉਹ ਝੁਕ ਕੇ, ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ। ਉਹ, ਸ਼ਰਮ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅੱਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਹੋਰ ਚਿਹਰਾ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਫਿੱਕਾ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਸੀ; ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਿਹਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੌਥਾ ਚਿਹਰਾ ਪਿੱਛੇ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਕਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਹੋਰ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਪਰ ਵਧੀ, ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਸੀ। ਪਰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰੀ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਤਪ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਪੰਜਵਾਂ ਚਿਹਰਾ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹ ਚਿਹਰਾ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ।