ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਬਾਰੇ, ਇਹ ਕਥਾ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅੰਗਿਰਸ, ਤ੍ਰਿਤਾ, ਭਰਦਵਾਜ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕ੍ਰਿਤਵਾਚ, ਗਰਗ ਅਤੇ ਸ੍ਰਮਿਤਿ-ਸੰਕ੍ਰਿਤਿ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੁਰੂਵੀਤ, ਮੰਧਾਤਾ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਯੁਵਨਾਸ਼ਵਾ, ਪੁਰੁਕੁਤਸ, ਸ੍ਵਸ੍ਰਾਵਸ ਅਤੇ ਸਦਸ੍ਯਵਾਨ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਮੀਧ, ਅਸ਼੍ਵਹਾਰਿਆ, ਉਤਕਲ, ਕਵੀ, ਪ੍ਰਿਸ਼ਦਾਸ਼ਵ, ਵੀਰੂਪ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮੁਦਗਲ—ਇਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਤਥਯ, ਸ਼ਰਦਵਾਂਸ, ਵਜਿਸ਼੍ਰਵ, ਆਪਸਯੌਸ਼, ਸੁਚਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੈਂਤੀ (33) ਅੰਗਿਰਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ: ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸਹਵਤਸਰ, ਨੈਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ। ਅਸੀਤ ਅਤੇ ਦੇਵਲਾ—ਇਹ ਛੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਹਨ। ਅਤ੍ਰਿ, ਅਰਧਸ੍ਵਨ, ਸ਼ਾਵੱਸਯ ਅਤੇ ਗਵੀਸ਼੍ਠਿਰਾ, ਕਰਣਕ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਵਤਿਥੀ—ਇਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਸ਼ਕਤਿ ਅਤੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ, ਭਰਦਵਾਸੁ, ਮਿਤ੍ਰਾਵਰੁਣ ਅਤੇ ਕੁੰਡਿਨਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ (ਗਾਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ), ਦੇਵਰਾਤ, ਬਾਲ, ਮਧੁਛੰਦ, ਅਘਮਰਸ਼ਣ, ਅਸ਼ਟਕ, ਲੋਹਿਤ, ਭ੍ਰਤਕੀਲ ਅਤੇ ਮੰਬੁਧਿ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਿਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਸ਼੍ਰਵ, ਦੇਵਰਾਤ, ਪੁਰਾਣ, ਧਨੰਜਯ, ਸ਼ੀਸ਼ਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਲੰਕਾਯਨ—ਇਹ ਤੀਰਾਂ (13) ਕੌਸ਼ਿਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਅਗਸਤ, ਦ੍ਰਿਢਧ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਬਾਹੁ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੀ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਿਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਸ (ਇਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ)—ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਭਲੰਡਕ, ਵਸਸ਼੍ਵ ਅਤੇ ਸੰਕਿਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੈਸ਼ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁੱਲ ਨਵਾਂਵੇਂ (92) ਨਾਮ ਉਲੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼—ਇਹ ਰਿਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸੂਤ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—"ਮਤ੍ਸਯ ਨੇ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਈ? ਇਹ ਕਦੋਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਕਥਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਭੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਥਾ ਦੱਸੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਮਤ੍ਸਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ—"ਸ਼ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਛੇ-ਮੁਖੀ ਦੇਵਤਾ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ?" ਰਾਜਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨਪੂਰਕ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਕ ਅਸੁਰ ਸੀ—ਵਜਰਾਂਗ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਤਾਰਕਾ। ਤਾਰਕਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੱਤਾ—'ਡਰੋ ਨਾ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਨਾਤੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਇਸ ਅਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰੇਗਾ।'" ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬੀਜ ਅੱਗ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਗ ਨੇ ਉਹ ਬੀਜ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਬੀਜ ਇੰਨਾ ਤਪਤ ਸੀ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੇਟ ਚੀਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੀਜ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਨਲੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਥੋਂ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਪੁੱਤਰ—ਗੁਹਾ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ)—ਜਨਮਿਆ। ਇਹ ਮੁੰਡਾ, ਸਿਰਫ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਤਾਰਕਾ ਅਸੁਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ—"ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਤਾਰਕਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਜਰਾਂਗ ਕੌਣ ਸੀ? ਉਹ ਕਿਸ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਸੀ? ਤਾਰਕਾ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਅਸੁਰ ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ? ਗੁਹਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੋ।" ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ—"ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ ਦੱਖ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਦਸ ਧੀਆਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇਰਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ, ਸੱਤਾਈ (27) ਸੋਮਾ ਨੂੰ, ਤੇ ਚਾਰ ਅਰਿਸ਼੍ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ। ਦੋ ਬਾਹੁਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਦੋ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ, ਤੇ ਦੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ੍ਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ।" "ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਦਾਨੁ, ਵਿਸ਼ਵਾ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਸੁਰਸਾ, ਸੁਰਭਿ, ਵਿਨਤਾ, ਤਾਮ੍ਰਾ, ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਰਾ—ਇਹ ਧੀਆਂ ਹਨ। ਕਦ੍ਰੂ ਅਤੇ ਕਦ੍ਰੂ ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹਨ; ਗਾਂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ; ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦ੍ਰ, ਉਪਿੰਦ੍ਰ, ਪੂਸ਼ਣ ਆਦਿ—all ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਦਿਤੀ ਤੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਆਦਿ ਜਨਮੇ; ਦਾਨਵ, ਦਾਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਗਾਂਆਂ, ਸੁਰਭਿ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਵਿਨਤਾ ਤੋਂ ਪੰਛੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਅੱਗੇ ਹੈ; ਕਦ੍ਰੂ ਤੋਂ ਸੱਪ ਜਨਮੇ; ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਤਾਰਕਾ ਅਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਆਸ਼ਚਰਜਕ ਹੈ।