ਸੰਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਅਹਿੰਸਾ, ਗਿਆਨ, ਸੱਚ, ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਕੋਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਅਵਿਕਤ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਬੁਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਦੋਂ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਖੁਦ-ਜਨਮਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੀਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ-ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਸੰਕੋਚ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਧੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਲ 'ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨ-ਜਨਮੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿ-ਰਿਸ਼ੀ; ਆਦਿ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਰਿਸ਼ਿਕਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਯੋਗ ਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਦਿ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਿਕਾ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 'ਰਿਸ਼ੀ-ਸੰਤਾਨ' ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਸ਼੍ਰੁਤ-ਰਿਸ਼ੀ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਵਿਕਤ ਆਤਮਾ, ਮਹਾ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵੀ। ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ-ਵੰਸ਼ ਪੰਜ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰੀ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਨੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਤੇ ਪੁਲਸਤਿਆ—ਇਹ ਦਸ ਹਨ। ਇਹ ਮਨ-ਜਨਮੇ, ਖੁਦ-ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ; ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ 'ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਉਹ ਹਨ: ਕਾਵ੍ਯ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਕਸ਼ਯਪ, ਤੇ ਚਯਵਨ। ਉਤਥਿਆ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਗਸਤਿਆ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਕਰਦਮ, ਵਾਲਖਿਲਿਆ, ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ, ਤੇ ਸ਼ਕਤਿਵਰਧਨ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ austerity ਰਾਹੀਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ; ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਵਤਸਰਾ, ਨਗਨਹੂ, ਭਰਦਵਾਜ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ, ਦੀਰਘਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਦਵਕਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਦਵਤ। ਵਾਜੀਸ਼੍ਰਵਾ, ਸੁਚਿੰਤਾ, ਸ਼ਾਵਾ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਸ਼ੰਖਪਾ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼ਰਵਣ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਸੱਚ ਰਾਹੀਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ; ਪ੍ਰਭੂ, ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ਿਕਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਤਰ ਬਣਾਏ, ਉਹ ਹਨ: ਭ੍ਰਿਗੁ, ਕਸ਼ਯਪ, ਪ੍ਰਚੇਤਾ, ਦਧੀਚ। ਊਰਸ਼ਾ, ਜਮਦਗਨੀ, ਵੇਦ, ਸਾਰਸਵਤ, ਆਰਸ਼ਟਿਸ਼ੇਣ, ਚਯਵਨ, ਵੀਤਹਵਿਆ, ਤੇ ਸਵੇਧਸਾ। ਵੈਨਿਆ, ਪ੍ਰਿਥੁ, ਦਿਵੋਦਾਸ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਨ, ਗ੍ਰਿਤਸ, ਸ਼ੌਨਕ—ਇਹ ਉੱਤਮ ਭ੍ਰਿਗੁ ਹਨ, ਜੋ ਮੰਤਰ-ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਿਰਸ, ਤ੍ਰਿਤਾ, ਭਰਦਵਾਜ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕ੍ਰਿਤਵਚਾ, ਗਰਗ, ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤਿ-ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ। ਗੁਰੂਵਿਤ, ਮੰਧਾਤਾ, ਅੰਬਰਿਸ਼, ਯੁਵਨਸ਼ਵਾ, ਪੁਰੁਕੁਤਸਾ, ਸਵਸ੍ਰਾਵਸ, ਤੇ ਸਦਸ੍ਯਵਾਨ। ਅਜਮੀਧਾ, ਅਸ੍ਵਹਾਰ੍ਯ, ਉਤਕਲਾ, ਕਵੀ, ਪ੍ਰਿਸ਼ਦਾਸ੍ਵ, ਵੀਰੂਪਾ, ਕਾਵ੍ਯ, ਤੇ ਮੁਦਗਲਾ। ਉਤਥਿਆ, ਸ਼ਰਦਵਾਨ, ਵਾਜੀਸ਼੍ਰਵਾ, ਆਪਸਯਉਸ਼ਾ, ਸੁਚਿੱਤੀ, ਤੇ ਵਾਮਦੇਵ। ਰਿਸ਼ਿਜਾ, ਬ੍ਰਿਹਚੁਕਲਾ, ਦੀਰਘਤਮਾ, ਕਕਸ਼ਿਵਾਨ—ਇਹ ਤੈਤਿਸ ਅੰਗਿਰਸ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰ-ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ; ਹੁਣ ਕਸ਼ਯਪ ਸੁਣੋ: ਕਸ਼ਯਪ, ਸਹਵਤਸਰਾ, ਨੈਧਰੁਵਾ, ਤੇ ਨਿਤ੍ਯ। ਅਸੀਤਾ, ਦੇਵਲਾ—ਇਹ ਛੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਹਨ; ਅਤ੍ਰੀ, ਅਰਧਸਵਨਾ, ਸ਼ਾਵਸ੍ਯ, ਤੇ ਗਵੀਸ਼ਥਿਰਾ। ਕਰਨਾ, ਸਿੱਧ, ਤੇ ਪੂਰਵਤਿਥਿ। ਇਹ ਛੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਤਰ-ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ; ਵਸੀਸ਼ਠ, ਸ਼ਕਤਿ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਪਰਾਸ਼ਰ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ-ਸਮ, ਪੰਜਵਾਂ ਭਰਦਵਾਸੁ; ਛੇਵਾਂ ਮਿਤ੍ਰਾਵਰੁਣਾ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਕੁੰਦਿਨਾ। ਇਹ ਸੱਤ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਗਾਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੇਵਰਤਾ, ਤੇ ਬਾਲਾ। ਵਿਦਵਾਨ ਮਧੁਛੰਦ, ਇਕ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਘਮਰਸ਼ਨ, ਅਸ਼ਟਕਾ, ਲੋਹਿਤਾ, ਭ੍ਰਤਕੀਲਾ, ਤੇ ਮੰਬੁਧੀ। ਦੇਵਸ਼੍ਰਵਾ, ਦੇਵਰਤਾ, ਪੁਰਾਣਾ, ਧਨੰਜਯ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ, ਤੇ ਸ਼ਲੰਕਾਯਨਾ। ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਿਸ਼ਠ ਹਨ; ਅਗਸਤਿਆ, ਦ੍ਰਿਢਧ੍ਯੁਮਨਾ, ਤੇ ਇੰਦਰਬਾਹੂ। ਇਹ ਤਿੰਨ, ਅਗਸਤਿਆ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਹਮਿਸ਼ਠ ਹਨ; ਮਨੁ ਵੈਵਸ੍ਵਤ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰੁਰਵਾਸ, ਇਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਮੰਤਰ-ਗਿਆਨੀ ਖ਼ਤਰੀ ਹਨ; ਭਲੰਦਕਾ, ਵਾਸਸ਼ਵਾ, ਤੇ ਸੰਕੀਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ। ਇਹ ਵੈਸ਼ਯਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਤਰ-ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਨਵੇ ਨਾਮਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਮੰਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ਯ—ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਣੋ; ਇਹ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੂਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤਾਰਕਾ ਦੇ ਮਹਾ-ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ ਮਤਸਯ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸੀ? ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕਦੋਂ ਦੀ ਹੈ?" ਇਹ ਕਥਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਠੀ ਹੋਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ, ਸਾਡੀਆਂ ਕੰਨੀਂ ਪੈ ਕੇ ਵੀ, ਸਾਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਹੇ ਮਹਾ-ਬੁਧੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾਓ।