ਸੁਣੋ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਨਾਤਨ ਕਥਾ! ਜਿਵੇਂ ਤੱਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣਤਾ ਤੇ ਫਲਤਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਕਈ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ (ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ) ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੇਂ, ਆਪਣੇ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਜੁਗਨੂੰ ਚਮਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤਤਾ (ਜੋ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ) ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੁਗਨੂੰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਤਮਾ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਥੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਚਾਰ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜਾਣ, ਵੈਰਾਗ, ਸਵੈ-ਸੰਪ੍ਰਭੂਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ। ਇਹ ਚਾਰ ਗੁਣ ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦੇਹ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧਰਮੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਅਵ੍ਯਕਤਤਾ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖੇਤ (ਦੇਹ) ਅਚੇਤਨ ਹੈ। ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਤਮਾ ਅਚੇਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਮੇਰੇ ਭੋਗ ਲਈ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਅਹਿੰਸਾ, ਗਿਆਨ, ਸਚ, ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਵੀ। ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਅਵ੍ਯਕਤਤਾ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਗਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ (ਦਰਸ਼ਕ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ; ਜਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦਰਸ਼ਕ (ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੇਹ ਤੋਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਦਿ-ਰਿਸ਼ੀ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀ) ਹੋਏ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮੇ। ਪਰਮ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇ ਆਦਿ-ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ-ਸੰਤਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਤਰੀਕੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰੁਤਰਿਸ਼ੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਤਮਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪੰਥੀ ਪੰਜ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਨੁ, ਦక్ష, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਦਸ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨ-ਜਨਮੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਸੁਣੋ: ਕਾਵ੍ਯ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਚ੍ਯਵਨ ਵੀ। ਉਤਥਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਗਸਤ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਕਰਦਮ, ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤਿਵਰਧਨ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪ ਰਾਹੀਂ ਰਿਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ; ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਿਕਾ, ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਸੁਣੋ। ਵਤ੍ਸਰ, ਨਗਨਹੂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਦੀਰਘਤਮਾ, ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਵਕ੍ਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ੍ਵਤ। ਵਾਜਿਸ਼੍ਰਵਾ, ਸੁਚਿੰਤਾ, ਸ਼ਾਵਾ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਸ਼ੰਖਪਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ ਵੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਸਚ ਰਾਹੀਂ ਰਿਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ; ਪ੍ਰਭੂ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ਿਕਾ। ਹੁਣ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਾਏ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੋ: ਭ੍ਰਿਗੁ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਪ੍ਰਚੇਤ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਦਧੀਚੀ। ਊਰ੍ਸ਼, ਜਮਦਗ੍ਨੀ, ਵੇਦ, ਸਾਰਸ੍ਵਤ, ਆਰ੍ਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ, ਚ੍ਯਵਨ, ਵੀਤਹਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸਵੇਧਸ। ਵੈਨ੍ਯ, ਪૃਥੁ, ਦਿਵੋਦਾਸ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਨ, ਗ੍ਰਿਤ੍ਸ, ਸ਼ੌਨਕ—ਇਹ ਉੱਤਮ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੰਤ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਹਨ। ਅੰਗਿਰਸ, ਤ੍ਰਿਤ, ਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਲਕ੍ਸ਼ਮਣ, ਕ੍ਰਿਤਵਚ, ਗਾਰ੍ਗ ਅਤੇ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤਿਸੰਕ੍ਰਿਤਿ। ਗੁਰੂਵੀਤ, ਮੰਧਾਤਾ, ਅੰਬਰਿਸ਼, ਯੁਵਨਾਸ਼੍ਵ, ਪੁਰੁਕੁਤ੍ਸ, ਸ੍ਵਸ੍ਰਾਵਸ ਅਤੇ ਸਦਸ੍ਯਵਾਨ। ਅਜਾਮਿਧ, ਅਸ਼੍ਵਹਰ੍ਯ, ਉਤ੍ਕਲ, ਕਵੀ, ਪૃਸ਼ਦਸ਼੍ਵ, ਵਿਰੂਪ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮੁਦ੍ਗਲ। ਉਤਥਯ, ਸ਼ਰਦ੍ਵਾਨ, ਵਾਜਿਸ਼੍ਰਵਾ, ਆਪਸ੍ਯੌෂ, ਸੁਚਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ। ਰਿਸ਼ਿਜ, ਬ੍ਰਿਹਚੁਕ੍ਲ, ਦੀਰਘਤਮਾ, ਕਕ੍ਸ਼ਿਵਨ—ਇਹ ਤੈਂਤੀਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਿਰਸ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਹਨ; ਹੁਣ ਕਸ਼੍ਯਪਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ: ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸਹਵਤ੍ਸਰ, ਨੈਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ। ਅਸੀਤ, ਦੇਵਲ—ਇਹ ਛੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦੀ ਹਨ; ਅਤ੍ਰਿ, ਅਰ੍ਧਸ੍ਵਨ, ਸ਼ਾਵੱਸਯ ਅਤੇ ਗਾਵਿਸ਼੍ਠਿਰ। ਕਰਨਕ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰ੍ਵਤਿਥਿ। ਇਹ ਛੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਹਨ; ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਸ਼ਕਤਿ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਪਰਾਸ਼ਰ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ-ਸਮਾਨ, ਪੰਜਵਾਂ ਭਰਦ੍ਵਸੁ; ਛੇਵਾਂ ਮਿਤ੍ਰਾਵਰੁਣ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਕੁੰਡਿਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਦਾ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।