ਇਸ ਪਵਿਤ੍ਰ ਗਾਥਾ ਵਿੱਚ, ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਹਿਮਨ (Brahma-hymn) ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦੀ ਹੈ। ਅਥਰਵ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਅੰਦਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ—ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ—ਇਥੇ ਹੋਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁਵਾਂ ਦੇ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਵਿਅਥਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸੰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਅਜਾਣੇ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਦਿਸ਼ਟ (indistinct) ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਿਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਲਈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ ਖੁਲਦੇ ਹਨ, ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯਤਾ (object and subject), ਫਿਰ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਮੇਂ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤ, ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਸ਼ਾਖਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ (field-knowers) ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਜुगਨੂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਵ੍ਯਕਤ (unmanifest) ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜुगਨੂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਚਾਰ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ। ਇਹ ਚਾਰ ਰੂਪ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧਰਮੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਚੇਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਖੁਲਦਾ ਹੈ, ਖੇਤ ਇਰਾਦਾ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਅਕਤੀ ਅਚੇਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਖੇਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਆਨੰਦ ਲਈ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਅਹਿੰਸਾ, ਗਿਆਨ, ਸੱਚ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ-ਜੁਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਵੀ। ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਰਿਸ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜੜ (root) ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਤੀ (motion) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੁਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ-ਜਨਮ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਲਿਆ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ, ਉੱਚਤਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨ-ਜਨਮ ਅਤੇ ਸਰੀਰ-ਜਨਮ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਚਤਮ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿ-ਰਿਸ਼ੀ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ṛṣikās ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਚਤਮ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਆਦਿ-ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ṛṣikās; ṛṣikās ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ śrutarṣis ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਵੀ। ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪੰਥੀ ਪੰਜ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਨੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤਿਆ—ਇਹ ਦਸ ਹਨ। ਇਹ ਮਨ-ਜਨਮ, ਖੁਦ-ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਸੁਣੋ: ਕਾਵਿਆ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਕਸ਼ਯਪ, ਅਤੇ ਚਯਵਨ ਵੀ। ਉਤਥਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਗਸਤਿਆ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਕਰਦਮ, ਵਾਲਖਿਲਯ, ਵਿਸ਼ਰਵਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤਿਵਰਧਨ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਗਏ; ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ṛṣikās, ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸੁਣੋ। ਵਤਸਰਾ, ਨਗਨਹੂ, ਭਰਦਵਾਜ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ, ਦੀਰਘਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਦਵਕਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਦਵਤਾ। ਵਾਜਿਸ਼ਰਵਾ, ਸੁਚਿੰਤਾ, ਸ਼ਾਵਾ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਸ਼ੰਖਪਾ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਰਵਣ ਵੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ṛṣikās ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਗਏ; ਪ੍ਰਭੂ, ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ṛṣikās। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੋ: ਭ੍ਰਿਗੁ, ਕਸ਼ਯਪ, ਪ੍ਰਚੇਤਾ, ਦਧੀਚੀ ਜੋ ਆਤਮ-ਸੰਯਤ ਹੈ। ਊਰਸ਼ਾ, ਜਮਦਗਨੀ, ਵੇਦਾ, ਸਾਰਸਵਤਾ, ਆਰਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ, ਚਯਵਨ, ਵੀਤਹਵਯਾ, ਅਤੇ ਸਵੇਧਸਾ। ਵੈਨਿਆ, ਪ੍ਰਥੁ, ਦਿਵੋਦਾਸਾ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਨ, ਗ੍ਰਿਤਸਾ, ਸ਼ੌਨਕ—ਇਹ ਉਨ੍ਹੀ ਨੌਂ-ਦਸ ਭ੍ਰਿਗੁ ਹਨ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ṛṣikās ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਵੇਦਾਂ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮਤਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।