ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਜਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਾਹਿਆ ਗਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵਸਤੂ ਯੋਗ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਧਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਹੀ ਚੰਗਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਚਾਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਚਾਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਅਤੇ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਤਿਆਗ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਦੋਵਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੀ ਪਹਚਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਿੱਖਾਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਚਾਰ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਦ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ—ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਵਤੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੰਤ੍ਰ, ਯਜੁੱਸ, ਅਤੇ ਹੋਮਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਦਾਰਥ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁ ਦੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਰਤਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਥਰਵ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ—ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਹੈ—ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁ-ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਅਸੰਤੋਖ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਸੰਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲੈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਹਚਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਣਪਛਾਤਾ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਬਿਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ, ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਪਰਭਾਵ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਯ ਤੇ ਵਿਸ਼ਯੀ, ਅਰਥ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਸਮੇਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਾਸ, ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਲੜੀਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ ਤੇ ਪਰਭਾਵ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਸਾਖਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਖੇਤ-ਗ੍ਯਾਨੀ (field-knowers) ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੇਂ, ਕਾਰਨ ਤੋਂ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਜੁੱਗਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਵੇਖਤ ਜਦੋਂ ਹਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਜੁੱਗਨੂੰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਹੱਤਤੱਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਚਾਰ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ: ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਸਾਰਵਭੌਮਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤ-ਗ੍ਯਾਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤ-ਗ੍ਯਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧਰਮੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਅਵੇਖਤ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖੇਤ-ਗ੍ਯਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਖੇਤ ਅਨੁਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪੁਰਾਣਾ ਮਨੁੱਖ ਅਚੇਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖੇਤ-ਗ੍ਯਾਨੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਪਛਾਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਭੋਗ ਲਈ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਹੀ ਅਹਿੰਸਾ, ਗਿਆਨ, ਸੱਚ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਵੀ। ਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਵੇਖਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਮ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਚਾਲ (motion) ਦੇ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਪੇ-ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੇਵਕ (seer) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ-ਜੰਮੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪੇ-ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਜਦ ਉਹ ਹਟੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨ-ਜੰਮੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿ-ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਆਦਿ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਿਕਾਵਾਂ, ਜੋ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਗਰਭ ਨਾਲ ਜੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਮ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਦਿ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਿਕਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਚੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੁਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਵੇਖਤ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਤਮਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪੰਜ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ: ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ, ਕਰਤੁ, ਮਨੁ, ਦੱਖ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤਯ।