ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਰਥਾਤ ਇਲਹਾਮ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ੍ਰੁਤੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਯਗਿਆ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਯਾਦ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਾਂਗਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਖੇ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪ, ਮੌਨ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ—ਇਹ ਸਭ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਅਤੇ ਦੁਲਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੂ, ਸਮਗਰੀ, ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਮੰਤ੍ਰ, ਸਵਰ, ਚੋਣਵੇਂ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਦਾਨ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਯਗਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਇਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕਿਰਿਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ, ਚਾਹੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਗਾਲੀ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਮਾਰੇ, ਪਰ ਉਹ ਨਾਂ ਉਲਟ ਗਾਲੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਬੋਲੀ, ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਫੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਵਸਤੂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਅਲੋਭਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸੰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਜਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ, ਉਹ ਸੰਜਮ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਜਾਂ ਅੱਠ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਵੈ-ਨਿਆਂਤਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵਸਤੂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਾਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਚਲਣ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਪ੍ਰਿਯ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਪ੍ਰਿਯ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਤੇ ਸੋਗ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ, ਚਾਹੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਇਹ ਤਿਆਗ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੀ ਪਹਚਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਕਾਰ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਾਂਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਵਾਂਭੂਵ ਮਾਨਵ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਨੂੰ ਮਨੁ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰ ਜਾਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹਰ ਮਨੁ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਦ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ, ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵਤਾ ਅਨੁਸਾਰ। ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ, ਜੋ ਯਗਿਆ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਪਦਾਰਥ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ। ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਮਨੁ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਥਰਵ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ—ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਭੁਲਾਵਾ ਅਤੇ ਸੋਗ ਤੋਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸੰਯੋਗ ਵਸ਼, ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰਿਸ਼ਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਲਈ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤ: ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਣਜਾਣ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇਉਂ ਰਿਸ਼ਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਆਂਤਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ; ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਵਲੋਂ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਨ-ਅਤੇ-ਫਲ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯੀ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤ, ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਇਕ ਸਮੇਂ 'ਚ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਜੁਗਨੂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਅਵਿਅਕਤ, ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਬ ਜੁਗਨੂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਤਪ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਸਵੈ-ਸੰਰਾਖਣ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਚਾਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧਰਮੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਅਵਿਅਕਤ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਉਂ, ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖੇਤਰ ਅਭਾਵ-ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਆਤਮਾ ਅਚੇਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਜਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਯ ਮੇਰੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਇਹ ਅਸਲ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸੇ ਗਏ, ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾਏ ਗਏ।