ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਜੋ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ, ਅਗਨਿ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਆਮ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਵੈਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਵੈਦਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਸਾਮ ਗੀਤ—all ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹੀਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਯੁਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਨੂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਯਾਦ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਸ਼ਿਖਿਆ ਦੇਣਾ'—ਇਸ ਮੂਲ ਤੋਂ 'ਸ਼ਿਸ਼ਟ' ਸ਼ਬਦ ਆਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਮਨੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਧਰਮ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਵੈਦ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਮੁਤਾਬਕ, ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਚਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨੂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਚਰਨ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ। ਦਾਨ, ਸਚਾਈ, ਤਪ, ਸੇਵਾ, ਪਾਠ, ਉਪਾਸਨਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸਯਾਮ—ਇਹ ਅੱਠ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹਨ। ਮਨੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਯਾਦ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮਝ ਕੇ। ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੂਲ ਉਪਾਸਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਯਾਦ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੂਲ ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਦੇਖੀ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਚ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪ, ਮੌਨ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ—ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ, ਸਮੱਗਰੀ, ਹਵਨ, ਮੰਤ੍ਰ, ਸਾਮ ਗੀਤ, ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਯਜਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਰੇ, ਉਹ ਦਇਆਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂ ਮਾਰਿਆ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਬੁਰਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਾਪਸ ਮਾਰਦਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ—ਇਹ ਮਾਫੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਲੈਣਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਛੱਡੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਲੋਭ-ਰਹਿਤਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਤੋਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸੋਚਣ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਾਗ-ਲੈਣ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਨਾ ਦੂਜੇ ਲਈ, ਉਹ ਸਯਾਮੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਂ ਅੱਠ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਦਾਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਵੈਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੁਜਨਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਜੋ ਅਪ੍ਰਿਯ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਪ੍ਰਿਯ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਵਿਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਰੁੱਥ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੈਰਾਗ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ, ਇਹ ਹੀ ਤਿਆਗ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਪਰਗਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਵਿਚ ਫਰਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਗਿਆਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਸਵਯੰਭੂਵ ਮਨੂ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿਚ ਸਿਖਾਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨੂ ਦੇ ਯੁਗ ਲਈ ਨਿਯਮ, ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਯਜਨਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹਰ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਵੈਦ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਵਤੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਨਿਰਧਾਰਤ ਮੰਤ੍ਰ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਪੂਰਵ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਪਦਾਰਥ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਅਥਰਵਾ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ—ਸਭ ਤੋਂ ਕਠਿਨ—ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਭੁਲਾਵਾ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸੰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰਿਸ਼ਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਲਈ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਿਸ਼ਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਅਣ-ਜਾਣਿਆ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ, ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯੀ, ਮਤਲਬ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਾਸ, ਜੋ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਲੜੀਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੱਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।