ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਥਲੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ, ਉਚਾਈ ਨਵੇਂ-ਚੌਂ ਅੰਗੁਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਂਹਾਂ ਗੁਟਣਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਰੂਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਭੈਂਸਾਂ ਤੇ ਜੜਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਚਾਈ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਟ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਕਕੁਦਾ ਨਾਂ ਦੀ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਛੱਤੀ-ਅੰਗੁਲ ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਅੰਗੁਲ ਅਤੇ ਬਿਆਲੀ ਅੰਗੁਲ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਚਾਈ ਇੱਕ ਸੌ ਪਚਾਸ਼ ਅੰਗੁਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਾਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ, ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਸਧਾਰਣ ਬੁੱਧੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਇੰਨੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾਈ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਅਤੇ ਜੜਤਾਂ ਵਿੱਚ—ਗਾਂਵਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ, ਤੇ ਹਿਰਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਨੰਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੜਤਾਂ ਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਤੇ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਨੇਕ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਚਾਰਣਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨੇਕ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਵਿਦਕ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਦਕ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵਤਾਈ ਉਪਾਏ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੇਕ ਹੈ; ਜੋ ਗੁਰੂ-ਭਗਤ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ, ਉਹ ਨੇਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਉਪਾਏ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ਨੇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵਣਵਾਸੀ ਵੈਖਾਨਸਾ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੇਕ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯੋਗ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਪਸੀ ਨੇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਨੇਕੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਅਚਤੁਰਾਈ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਚੁੱਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ।" 'ਧ੍ਰ' ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ, 'ਸੰਭਾਲਣ' ਅਤੇ 'ਵੱਡਾ ਹੋਣ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਉਹ ਜੋ ਸੰਭਾਲਦਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਨੇਕੀ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਜੋ ਇੱਛਿਤ ਫਲਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਨੇਕੀ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਜੋ ਨ-ਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਂਦੇ। ਜੋ ਵੱਡੇ, ਲੋਭ-ਰਹਿਤ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਝੂਠ-ਰਹਿਤ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਨਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਧਰਮ, ਵਿਦਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਧਰਮ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪਤਨੀ, ਅਗਨੀ ਤੇ ਯਜਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯਾਦ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਯਮ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਦਕ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਥੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਦ ਉਹ ਵਿਦਾ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਮੰਤ੍ਰ, ਸੂਤਰ ਤੇ ਛੰਦ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀ ਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ; ਪੁਰਾਣੇ ਯੁਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮਨੂ ਨੇ ਇੰਝ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ, ਯਾਦ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇਕੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਇੰਝ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਸ਼ਿਸ਼' ਮੂਲ ਤੋਂ 'ਸਿਖਾਉਣਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਤੇ 'ਸ਼ਿਸ਼ਟ' ਸ਼ਬਦ ਉੱਥੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਨੇਕ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨੂ ਦੇ ਜਾ ਚੁੱਕਣ 'ਤੇ, ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਦਾਨ, ਸੱਚਾਈ, ਤਪ, ਸੇਵਾ, ਵਿਦਿਆ, ਉਪਾਸਨਾ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਣ—ਇਹ ਅੱਠ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ। ਮਨੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੁਤੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਯਾਦ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਯਾਦ ਨਾਲ; ਯਜਨ, ਸ੍ਰੁਤੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਯਾਦ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੋ, ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਛੁਪਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਚ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪ, ਮੌਨ ਤੇ ਉਪਵਾਸ—ਇਹ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਤੇ ਦੁਲਭ ਹਨ। ਜਾਨਵਰ, ਪਦਾਰਥ, ਭੋਗ, ਮੰਤ੍ਰ, ਉਚਾਰਣ, ਸੂਤਰ, ਪੁਜਾਰੀ ਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਮਿਲਾਪ—ਇਹ ਯਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਿਵੇਂ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦਇਆ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ, ਬਦਸਲੂਕੀ ਜਾਂ ਮਾਰ ਪੈਣ 'ਤੇ, ਨਾ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਵਾਪਸ ਮਾਰਦਾ, ਜਿਸਦੀ ਬੋਲੀ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਹਾਨੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਸਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਾਫੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨਾ ਲੈਣ, ਚਾਹੇ ਮਾਲਕ ਰਖਵੇ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਇਹ ਲੋਭ-ਰਹਿਤਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਅਭੀਚਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਿਆ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਮਲ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਪਵਿਤਰਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ। ਜੋ, ਪੰਜ-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਅੱਠ-ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਨੇਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਦੇਵਤਾਈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ ਤੇ ਅਮਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।