ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਲੱਛਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਲੰਘ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹਰ ਇੱਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਪਿਛਲੀਆਂ ਵੀ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਵੀ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਇਥੇ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਹਰ ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਜੀਵ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਨੇ ਹੀ ਜੀਵ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਯੁ ਯੁੱਗ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਘੱਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਲੀ-ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਯੁ ਕਲੀ-ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸਾਲ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਯਕ੍ਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼—ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਤਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਠ ਦਿਵਯ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਛਿਆਨਵੇ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੌ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਇਹ ਅੱਠ ਜਾਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਲੰਬਾਈ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਵਧੇਰੇ ਲੰਬੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਿਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਸੱਤ—ਇੰਨੀ ਅੰਗੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲੀ-ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌਂਣਵੇ (94) ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਗੁੱਟਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰੂਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਗਾਈਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਮਾਹਿਸਾਂ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰੇਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। "ਆਕਕੁਡਾ" ਨਾਮਕ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਛਿਅੱਤਰ (76) ਅੰਗੁਲ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 108 ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਅੰਗੁਲ ਤੇ ਬਿਆਲੀ (1042) ਅੰਗੁਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਚਾਈ 150 ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਉੱਤਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਲਛਣ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਈਆਂ, ਬਕਰੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਦੇਵਤੇ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਚਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੁ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਤਪੁਰਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵੈਦਿਕ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ 'ਗਿਆਨ ਦਾ ਧਰਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਾਇਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤਪੁਰਸ਼ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਤਪੁਰਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਉਪਾਇ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਤਪੁਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵਨਵਾਸੀ ਵੈਖਾਨਸ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਤਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਤਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਰਮ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਅਚਤੁਰਾਈ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ,"। 'ਧਰ' ਧਾਤੂ ਤੋਂ 'ਧਰਮ' ਸ਼ਬਦ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ' ਜਾਂ 'ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ'; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਾਲਦਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜੋ ਰਸਤਾ ਚੰਗੇ ਫਲਾਂ ਵਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਰਸਤਾ ਮੰਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦੇ। ਜੋ ਵੱਡੇ, ਲੋਭ-ਰਹਿਤ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਧੋਖੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਤੇ ਨਰਮ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂਤਰੀਆਂ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਪਤਨੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ; ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕਟ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੈਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਮੰਤ੍ਰ, ਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਯਜੁਰਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਇਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮਨੂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ। ਇਸ ਲਈ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਸ਼ਿਖਿਆ ਦੇਣ' ਵਾਲੀ ਧਾਤੂ 'ਸ਼ਿਸ਼' ਤੋਂ 'ਸ਼ਿਸ਼ਟ' ਸ਼ਬਦ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮੀ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਵਿਧਾਂ ਦੇ ਵੇਦ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਕਾਜ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨੂ ਜਾ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਆਚਾਰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ, ਸਚਾਈ, ਤਪ, ਸੇਵਾ, ਪਾਠ, ਉਪਾਸਨਾ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ—ਇਹ ਅੱਠ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਆਚਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰ ਇੰਝ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।