ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਗੁਣਹੀਨ ਲੋਕ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੰਧਿਆਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਯਾ ਦੇ ਬਦਲਾਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਬਚੇ-ਖੁੱਚੇ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਉਗਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ, ਚੋਰੀ, ਝੂਠ, ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਖੰਡ—ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪੂਰਾ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਮਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਦੇ ਸਫਲ, ਕਦੇ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰੋਗ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੁੱਖ, ਸੁੱਕਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀਆਂ ਉਲਟਣ ਦਾ ਡਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯਾ ਅਤੇ ਕਲੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਾਪਦੰਡ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ। ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਾਪੀ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਧਰਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਯਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਝੂਠੇ ਵਰਤ ਤੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਮੰਦੇ, ਗਿਆਨ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਚਾਲ ਮਾੜੀ ਤੇ ਰਸਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਿੰਸਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਈਰਖਾ, ਗੁੱਸਾ, ਜਲਨ, ਅਧੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਘਾਟ। ਪੁਸ਼ਯਾ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਤੇ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੀ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੰਜੀਹੇ ਖੱਟ, ਬੈਠਕਾਂ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੂਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਪੰਥ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੇਸਰੀ ਚੋਲੇ ਵਾਲੇ ਬਿਨਾ ਜਨੇਊ ਦੇ, ਜਾਂ ਖੋਪੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਲਾਭ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਲੋਕ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਕਤਪਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਲੋਕ ਬਚਦੇ ਹਨ; ਦੁੱਖ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਮਰ ਛੋਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰੋਗ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਆਚਰਨ ਕਲੀ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਆਯੁ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਆਯੁ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੌ ਸਾਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਵੀ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਯਜਨ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਲਈ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ; ਹੁਣ ਸਮਝੋ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ: ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਸਫਲਤਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਗੁਣ ਸੰਧਿਆ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਮਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਲੀ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵਿੱਚ, ਮਨੁ ਸਵਯੰਭੂਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਹ ਸਾਲ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿਆ; ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਸੀ। ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਮਲੇਛਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਖੰਡੀ ਪੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਅਧਰਮੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਦੱਖਣ, ਦ੍ਰਾਵਿੜ, ਸਿੰਹਲ, ਗੰਧਾਰ, ਪਰਾਦ, ਪਹਲਵ, ਯਵਨ, ਸ਼ਕ, ਤੁਸ਼ਾਰ, ਬਰਬਰ, ਸ਼ਵੇਤ, ਹਲਿਕ, ਦਰਦ, ਖਸ, ਲੰਪਾਕ, ਆਂਧ੍ਰਕ ਅਤੇ ਡਾਕੂ ਜਾਤੀਆਂ—ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨੇਸਤੋ-ਨਾਬੂਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿਆ; ਮਨੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਰਾਜਸੀ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸੀ, ਪ੍ਰਮਤੀ ਨਾਮ ਦਾ, ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਚੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਪਿਛਲੇ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਬੱਤੀਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਬੀਜ ਹੀ ਬਚੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਥੀ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਗਈ ਫੌਜ ਨੇ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹੀ ਜੀਵ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਬਚੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਦੋਂ ਲੋਕ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਨਾਸ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ।