ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਟਕਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖੋ ਜਾਣਾ, ਮੌਤ, ਅਤੇ ਰੋਗ-ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਧੀਆਂ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਚਤੁਰ-ਚਤੁਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਈਆਂ। ਆਯੁਰਵੇਦ, ਉਪ-ਵੈਦ, ਜੋਤਿਸ਼, ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਅਤੇ ਤਰਕ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਬਣੇ। ਕਲਪ-ਸੂਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਿੱਪਣੀਆਂ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਿਆ-ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਮਨ, ਕਰਮ, ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕਠਿਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਲੋਭ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਵਪਾਰ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਬਾਰੇ ਅਣਸਿਟਾ ਛਾਈ ਰਹੀ। ਵਿਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵ ਆਇਆ, ਵਰਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਵਸਥਾ ਟੁੱਟੀ, ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਵੈਰ ਵਧੇ। ਜਦ ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਇਹੀ ਸੀ; ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਸਾਂਝ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਵਾਪਰ ਦੀ ਸਾਂਝ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦਵਾਪਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਯਾ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸੁਣੋ: ਜਦ ਦਵਾਪਰ ਦਾ ਸਿਰਫ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦਾ ਉਤਪਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ, ਚੋਰੀ, ਝੂਠ, ਧੋਖਾ, ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਖੰਡ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਮਨ, ਕਰਮ, ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਪਾਰ ਕਦੇ ਸਫਲ, ਕਦੇ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਰੋਗ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੁੱਖ, ਸੁਕਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਡਰ ਸਦਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯਾ ਅਤੇ ਕਲੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਥਾਪੇ ਦੀ ਕੋਈ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਗਰਭ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਬਚਪਨ, ਮੱਧ-ਉਮਰ ਜਾਂ ਬੁੱਢੇ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਲੋਕ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਉਰਜਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਾਪੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਯਾ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਝੂਠੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਾੜੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਘੱਟ ਗਿਆਨ, ਮਾੜਾ ਵਿਵਹਾਰ, ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਰਸਤੇ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਿੰਸਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਈਰਖਾ, ਗੁੱਸਾ, ਜਲਨ, ਉਤਾਵਲਾਪਣ, ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਦੀ ਘਾਟ। ਪੁਸ਼ਯਾ ਵਿੱਚ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੋਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਲੀ ਆਉਣ ਤੇ ਵੱਡੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਦੂਜੀ ਜਾਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਾਹ ਹੀ ਯਜਨਾ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿੱਥ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਿਸਤਰੇ, ਅਸਨ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਅਕਸਰ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਖੰਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੇਸਰੀ ਚੋਲਾ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਨੇਊ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਖੋਪੜੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਇਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਘੋੜਾ-ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੁਖ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਮਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉਜੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੋਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਤਮਸਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰੂਣ-ਹਤਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਮਰ, ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਯਜਨਾ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਲਈ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਮਝੋ: ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਸਫਲਤਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਸਾਂਝ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ‘ਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਂਝ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਚ ਸਿਰਫ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ‘ਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰ-ਵੰਸ਼ੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਮਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਲੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਵਿੱਚ, ਮਨੁ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਦੇ ਸਮੇਂ। ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਉਹ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਲੇਛਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੂਦਰ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਪਖੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਅਧਰਮੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ, ਮੱਧ ਦੇਸ਼, ਪਹਾੜਾਂ, ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਦੱਖਣ, ਦ੍ਰਾਵਿੜਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਹਲਾਂ ਸਮੇਤ—ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੰਧਾਰ, ਪਰਦ, ਪਹਲਵ, ਯਵਨ, ਸ਼ਕ, ਤੁਸ਼ਾਰ, ਬਰਬਰ, ਸ਼ਵੇਤ, ਹਲਿਕ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਖਸ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।