ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਵਧ ਗਈ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਪਛਾਣੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕੀ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਭੇਦ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰੀਏ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੰਡ ਅਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਵੇਦ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗ ਹਨ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ, ਇਹ ਵੇਦ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ-ਅਵਧੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਬਾਰਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਵੇਦ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਲਹਿਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨਤਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਲਪ-ਸੂਤਰ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰ ਪਏ, ਪਰ ਹੋਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਆਧਵਰਯਵ (ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ) ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚਲੇ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਆਧਵਰਯਵ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਥਰਵ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਤਨ ਕਰਕੇ ਵੰਡ ਗਈਆਂ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾਂ ਕਰਕੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਭੀ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੇਦ ਵੀ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਲਝਣਾਂ ਤੋਂ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੀੜਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਲਣ, ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਜੰਮਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਆਯੁਰਵੇਦ, ਉਪਵੇਦਾਂ, ਜੋਤਿਸ਼, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੇਤੁ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਹੋ ਗਏ। ਕਲਪ-ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਟਿੱਪਣੀ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਸੰਧਿਆ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਠਿਨਾਈ ਭਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਲਾਲਚ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਵਪਾਰ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਪਸਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ, ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਯੁ ਹੈ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਇਸ ਦਾ ਸੰਧਿਆਕਾਲ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਸੰਧਿਆਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਯ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦਾ ਉਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ, ਚੋਰੀ, ਝੂਠ, ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੇਸ਼ਾਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਖੰਡ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤੀ ਲਛਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਦੇ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਅਸਫਲ। ਕਲੀ ਸੰਘਾਰਕ ਹੈ, ਰੋਗ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ, ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯ ਅਤੇ ਕਲੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਾਪਦੰਡ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਕੁਝ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ। ਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਢੇ, ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਉਰਜਾ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਾਪੀ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਯ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਝੂਠੇ ਵਰਤਾਂ, ਲਾਲਚ, ਮੰਦ ਵਿਹਾਰ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿਦਿਆ, ਮਾੜਾ ਚਲਣ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਿੰਸਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਡੱਸ, ਗੁੱਸਾ, ਈਰਖਾ, ਬੇਸਬਰਤਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯ ਵਿੱਚ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਮੋਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਕਲੀ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪਾਠ-ਪੁਨਸ਼ਚਾਰ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਦੂਜੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਵੀ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ; ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਂਝੇ ਸੌਣ, ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਵੱਧਤਰ ਸ਼ੂਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਣਧਾਰਮਿਕ ਪੰਥ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਕੇਸਰੀ ਚੋਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਨੇਊ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖੋਪੜੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵ੍ਰਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਸਮੇਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਰਾਜੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਗਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਹੀ ਲੋਕ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ਦੁੱਖ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਯੁ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀਆਂ ਉਜੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰੋਗ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਾਲਾ ਵਿਹਾਰ ਕਲੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਆਯੁ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਆਯੁ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੌ ਸਾਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ; ਯਜਨਾ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਲਈ ਹੀ ਉਹ ਬਚਦੇ ਹਨ।