ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਗਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰਚਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਯਗ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਕਰਕੇ ਯਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਾਨਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਫਲਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਯੁਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ, ਜਿੱਦ, ਵਪਾਰ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ, ਵੱਡੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਹੱਤਿਆ, ਭਾਰੀ ਸਜ਼ਾਵਾਂ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਧਿਰਤਾ, ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਜਬਰ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਫਿਰ ਵੱਧਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤਯੁਗ) ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਧਰਮ ਆਇਆ ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁੰਝਲ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੇਦ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੁੱਟ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੇਦ ਜੋ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਦ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਕਰਕੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੇ ਖਾਸ ਅੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਮਤਾਂ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਲਪਸੂਤਰ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤਿਆਂ 'ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਆਧਵਰਯੁ (ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ) ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਹੋ ਗਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਰਥਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣ ਗਏ। ਆਧਵਰਯੁ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਥਰਵ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਗਏ। ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾਂ ਕਰਕੇ ਅਰਥ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦ ਦੁਆਪਰ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੇਦ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਧਤਾ, ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੀੜਾਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਲੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵੈਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮੋਖ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੋਜ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਇੰਭੂਵ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਈਆਂ। ਆਯੁਰਵੇਦ, ਸਹਾਇਕ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਜੋਤਿਸ਼, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਤਰਕ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਪਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਟਿੱਪਣੀ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਭਰਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਲਾਲਚ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਵਪਾਰ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੇਦ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਵੈਰ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੁਆਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸੰਧਿਆਕਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਧਰਮ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ ਕਿ ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਯ ਦੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਹੈ; ਜਦ ਦੁਆਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਲੀ ਯੁਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ, ਚੋਰੀ, ਝੂਠ, ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਖੰਡ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੂਬੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਫਲ ਜਾਂ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬਿਮਾਰੀ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੁੱਖ, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਡਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯ ਅਤੇ ਕਲੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ। ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢੇ, ਜਵਾਨ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਪ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਝੂਠੇ ਵਰਤਾਂ, ਲਾਲਚ, ਮੰਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿਦਿਆ, ਮਾੜਾ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹਿੰਸਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਡਾਹ, ਗੁੱਸਾ, ਇਰਖਾ, ਅਧੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਘਾਟ। ਪੁਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਮੋਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲੀ ਯੁਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।