ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਯਜਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਥੇ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਦੇਵਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅਧਵਰਯੁ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਭੁਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਹਾਡੀ ਯਜਨਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹੈ?" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇੱਥੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਹਿੰਸਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦਾ ਇਹ ਨਵਾਂ ਨਿਯਮ ਤੇਰੀ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਹਾ, "ਅਧਰਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਧਰਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਸਾ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਧਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੇ ਯਜਨਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਰਮ ਨਾਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਯਜਨਾ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ। "ਇਹ ਮਹਾਨ ਯਜਨਾ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।" ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਭੁਕ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੀਵ ਅਤੇ ਅਜੀਵ, ਸਭ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਚਲ ਪਈ ਕਿ ਯਜਨਾ ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵੱਡੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਵਸੁਮ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ ਯਜਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੇਖੀ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਨਿਣਿਆ ਦੇ, ਹੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਜਨ।" ਵਸੁਮ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਯਜਨਾ ਦੇ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਯਜਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ, ਸ਼ੁੱਧ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਜੜੀਆਂ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਯਜਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ ਹਿੰਸਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਮੰਤਰ ਵੀ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।" ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਤਾਰੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀ, ਤਾਂ ਯਜਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।" ਇਹ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲਿਆ; ਜੋ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਉਹ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਪਾਤਾਲ ਦਾ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਵਸੁਮ, ਜੋ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦਾ ਨਿਣਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਬਹੁਤ ਸੁਕਮ ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਮਨੂ ਦੇ, ਜੋ ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਨਿਣਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁৰ্গ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਿੰਸਾ ਵਾਲੀ ਯਜਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਤਪੱਸਵੀ ਲੋਕ ਚੁਣੀ ਹੋਈਆਂ ਦਾਣਿਆਂ, ਜੜੀਆਂ, ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁৰ্গ ਲੋਕ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਹਿੰਸਾ, ਲੋਭ-ਰਹਿਤਤਾ, ਇੰਦਰਿਅਨਿਗ੍ਰਹ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤਪੱਸਿਆ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ, ਖਿਮਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਔਖੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਯਜਨਾ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਸਮਤਾਵਾਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵਿਰਾਜ ਦਾ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਵੈਰਾਗ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਹ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਯਜਨਾ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਧਰਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਸੁਮ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ; ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਜਿਹੇ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਉੱਤਾਨਪਾਦ, ਧ੍ਰੁਵ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ, ਵਸੁ, ਸੁਧਾਮਾ, ਵਿਰਜਾ, ਸ਼ੰਖਪਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਵੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰਹਿ, ਪਾਰਜਨਯ, ਹਵੀਰਧਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸੁৰ্গ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਰਚਿਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ, ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿਚ ਯਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਯਜਨਾ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਫਿਰ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਦੋਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਵਾਪਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਸਫਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿਚ ਸੀ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੁਗ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਦੁਬਾਰਾ ਦਵਾਪਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਾਲਚ, ਜਿੱਦ, ਵਪਾਰ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ, ਯਾਤਰਾ, ਹੱਤਿਆ, ਕੜਾ ਦੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਧੀਨਤਾ, ਬੇਸਬਰਤਾ ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਵਾਪਰ ਵਿਚ ਫਿਰ ਰਜ ਅਤੇ ਤਮਸ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਵਾਪਰ ਵਿਚ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਵਾਪਰ ਵਿਚ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵ ਮਿਸ਼੍ਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿਚ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਦੁਵਿਧਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੇਦ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।