ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਯੁੱਗ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਪੈਰ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆਕਾਲ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ, ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਅਡਿੱਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਯਜੰਜ (ਯਗ) ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਂਗ, ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ—ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਧਿਆਕਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ "ਕਾਲ" ਨਾਮਕ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਪੌਦੇ ਉਗ ਆਏ, ਵਰਖਾ ਪੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਈ। ਹੁਣ ਯਜੰਜ (ਯਗ) ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ? ਇਹ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵਭੁਕ ਇੰਦਰ ਨੇ ਯਜੰਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਜਰੂਰੀ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਯਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਯਾਜਕ (ਪੁਜਾਰੀ) ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਆ ਗਏ, ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਤੇਜ਼-ਤੇਜ਼ ਅਧਵਰਯੁ ਪੁਜਾਰੀ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਦ ਮੱਧ-ਆਹੁਤੀਆਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ, ਤੇ ਜਦ ਯਜੰਜ ਭਾਗ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਬੁਲਾਏ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਅ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਤੇ ਯਜੰਜ ਭਾਗ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਜਦ ਅਧਵਰਯੁ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਭੁਕ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—"ਤੁਹਾਡੇ ਯਜੰਜ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਅਧਰਮ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਵਾਂ ਪਸ਼ੁ-ਯਜੰਜ ਦਾ ਨਿਯਮ ਤੁਹਾਡੇ ਯਗ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।" "ਤੁਸੀਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਧਰਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।" "ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਰਮ-ਪੂਰਨ, ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਤੇ ਯਜੰਜ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਯਗ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਤਿੰਨ ਲਕਸ਼ (ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ) ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਮਹਾਨ ਯਜੰਜ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਪਰ ਜਦ ਸਤਿਆਨੁਸ਼ੀਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਭੁਕ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਇੰਦਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਕਿਨੂੰ ਯਜੰਜ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਇਸ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਸੁ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ, ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਯਜੰਜ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੇਖੀ ਹੈ, ਹੇ ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਜਾ, ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਵਸੁ ਨੇ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਯਜੰਜ ਦੇ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਯਜੰਜ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।" "ਯਜੰਜ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹਿੰਸਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਰੀਤ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਛਾਪ ਹੈ। ਜੋ ਤਾਰੇ ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਮਾਪਦੰਡ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਕ ਵਾਕ੍ਯ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਤਾਂ ਯਜੰਜ ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" ਇਹ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਪੱਕਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ; ਜੋ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ; ਜੋ ਉੱਪਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਪਾਤਾਲ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਧਰਮ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੇ ਔਖਾ ਮਾਰਗ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਲਾਵਾ ਮਨੁ ਦੇ, ਜੋ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਯਜੰਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੁਗਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਿੰਸਾ ਵਾਲੇ ਯਜੰਜ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਤਪਸਵੀ gleaned grains, ਜੜੀਆਂ, ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਸੁਗਤਿ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਹਿੰਸਾ, ਅਲੋਭ, ਸਯਮ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਦਇਆ, ਖ਼ਿਮਾ, ਤੇ ਢਿੱਲ ਨਾ ਛੱਡਣਾ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਔਖੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਯਜੰਜ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਸਮਤਾ ਹੈ; ਯਜੰਜ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਵਿਰਾਜ ਲੋਕ ਦੀ। ਕਰਮ ਤਿਆਗ, ਵੈਰਾਗ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਮਾਰਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯਜੰਜ ਦੀ ਕਰਨੀ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਸੁ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਏ, ਤਿਵੇਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜੰਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਐਸਾ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦ, ਧ੍ਰੁਵ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ, ਵਸੁ, ਸੁਧਾਮਾ, ਵਿਰਜਾ, ਸ਼ੰਖਪਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰਹਿ, ਪਰਜਨਯ, ਹਵਿਰਧਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ—ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸੁਗਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਯਜੰਜ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਦੇਹ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੁਗਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਈ।