ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਐਸੇ ਰਾਜੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਨ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਜਿੱਤ — ਇਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਉਹ ਰਾਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰਾਜਸੱਤਾ, ਬਲ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ। ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ, ਜੀਭ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ, ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਚਾਰ ਦੰਦ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ, ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਰਜਾ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਘੁੱਟਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ, ਹੱਥ ਤਾਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ, ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਲਦ ਵਰਗੀ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਕਮਰ ਮਾਪੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਤੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਚਿਹਨ, ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਪਚਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਬੁਢੇਪੇ ਤੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਚਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਅਟੁੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ—ਚਾਹੇ ਅਸਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਸਮੁੰਦਰ, ਨਰਕ-ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਹਾੜ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਯਜ੍ਨ, ਦਾਨ, ਤਪ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਦੰਡ-ਨਿਯਮ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਬਲਵਾਨ, ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵੇਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਪੈਰ ਸੰਧਿਆ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਨ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ? ਪੁਰਾਣੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ। ਜਦੋਂ ਸੰਧਿਆ ਕਾਲ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਲਿਯੁੱਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਚੱਕਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਆਇਆ। ਜਦ ਪੌਦੇ ਉੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਮੀਂਹ ਵਰਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਚਲ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਫਿਰ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਯਜ੍ਨ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਭੁਕ ਇੰਦਰ ਨੇ ਇਥੇ ਯਜ੍ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਚਲਾਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਜਰੂਰੀ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਨ ਉੱਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਯਜ੍ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉੱਤੇ, ਯਾਜਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਵਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਆ ਗਏ, ਸਾਮਵੇਦ ਗਾਇਕ ਮੀਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਅਧਵਰਯੂ ਪੁਜਾਰੀ ਚਲਦੇ ਫਿਰਦੇ, ਮਧ੍ਯ-ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਯਜ੍ਨ ਭਾਗ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਸੱਦੇ ਗਏ, ਤਦ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਨ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ; ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਜਦ ਅਧਵਰਯੂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਭੁਕ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਹਾਡੇ ਯਜ੍ਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਅਧਰਮ ਨੇ ਜੜ ਪੱਕੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਵਾਂ ਪਸ਼ੂ-ਯਜ੍ਨ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।" "ਤੁਸੀਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਅਧਰਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਧਰਮ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਸਾ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੋ।" "ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਯਜ੍ਨ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਲਕਸ਼ (ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ) ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਨ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਪਰ, ਜਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਤਦ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਭੁਕ ਇੰਦਰ ਨੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਯਜ੍ਨ ਭਾਗ ਮਿਲੇ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਸੁਮ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਯਜ੍ਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਹੋ, ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਦਿਓ।" ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸੁਮ ਨੇ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਯਜ੍ਨ ਦੇ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, "ਯਜ੍ਨ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ, ਸ਼ੁੱਧ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।" "ਯਜ੍ਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਹਿੰਸਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਛਾਪ ਹੈ। ਜੋ ਤਾਰੇ ਤੇ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਲੰਮੇ ਤਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਮਾਪਦੰਡ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਾਕ੍ਯ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀ, ਤਾਂ ਯਜ੍ਨ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਬੋਲ ਝੂਠੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।" ਇਹ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ; ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਸੁਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਜਾ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਉੱਤੇ ਵਲ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਸੁਮ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਇਕੱਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਧਰਮ ਦਾ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਔਖਾ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਮਨੁ ਦੇ, ਜੋ ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਯਜ੍ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।