ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤਰਾਂ 'ਤੇ ਸੀ, ਜੋ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਮਨੂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਵੇਦ ਇੱਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਵਲ ਆਧਾਰ ਸਨ, ਪਰ ਜਦ ਮਨੁੱਖੀ ਆਯੁ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਆਈ, ਤਾਂ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੇਦ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵੇਦ, ਜੋ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹਨ, ਨਾ ਅੰਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਪੂਰੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ, ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਹੋਮ ਯਜ, ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਲਈ ਸੇਵਾ-ਯਜ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਪਾਠ-ਯਜ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਏ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਵਰਣ ਪ੍ਰਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਹਰ ਵਰਣ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਕੀਤੇ, ਵੰਸ਼ ਵਧਾਇਆ, ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਏ। ਬਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ, ਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਸਭ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਸ਼ੁਭ ਸਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ। ਇਰਾਦੇ, ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਹੱਥੀ ਕਰਮ—ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਰਮ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇ ਸਫਲ ਰਹੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸੁੰਦਰ ਆਕਾਰ, ਤਾਕਤ, ਬੁੱਧੀ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ, ਅਤੇ ਨੇਕ-ਕਿਰਦਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨਾਂ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰਾਂ ਨੇ, ਮਹਾਨ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਯਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਮਾਨ, ਸਫੈਦ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਵਿਜੈਯੀ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਸੱਚਾਈ, ਪਾਠ, ਤਪ, ਤੇ ਦਾਨ—ਇਹ ਮੂਲ ਧਰਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਧਰਮ ਘਟਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਤਾਕਤਵਰ, ਦੰਡ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ, ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਯਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਚਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੰਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਚੌੜੇ ਚਿਹਰੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਰੀਰ, ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਛਾਤੀ, ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ, ਅਤੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ, ਸਾਰੇ ਲਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਬੜੇ ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ, 'ਵਿਆਮ' ਉਹਦੀ ਮਾਪ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਉਤਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਰਤਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਚਕ੍ਰ, ਰਥ, ਮਣੀ, ਪਤਨੀ, ਖਜ਼ਾਨਾ, ਘੋੜਾ, ਤੇ ਹਾਥੀ—ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਹੋ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਤਾਕਤ, ਧਰਮ, ਸੁਖ ਤੇ ਧਨ। ਆਪਸੀ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਰਾਜਾ ਧਨ, ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵਭੌਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ, ਜੀਭ ਪਵਿੱਤਰ, ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ, ਚਾਰ ਦੰਦ, ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਅਤੇ ਉਰਧਵ ਗਤਿ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਘੁਟਣਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ, ਹੱਥ ਤਾਲ ਪੱਤੇ ਵਰਗੇ, ਸਰੀਰ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਘੇਰਾ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਮੋਢੇ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਮਛਲੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਚਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਚਾਰ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਅਣਰੋਕੀ ਹੁੰਦੀ—ਚਾਹੇ ਆਕਾਸ਼, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਹੋਣ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮ ਹਨ: ਯਜ, ਦਾਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਦੰਡ ਦਾ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ, ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਮਨ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ-ਪੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੌਤ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੰਧਿਆਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਯਜ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ? ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿਓ। ਜਦ ਸੰਧਿਆਕਾਲ ਖਤਮ ਹੋਇਆ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵੀ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਪੌਦੇ ਉੱਗ ਆਏ, ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵੱਸ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਫਿਰ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਭੁਕ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਯਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ। ਯਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵਨ ਕੀਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਦੇਵਤਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕ ਮਿੱਠਾ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਵਕ ਅਧਵਰਯੂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਚੁਸਤ ਹੋਏ, ਜਦ ਮੱਧ-ਭਾਗ ਦੇ ਹਵਨ ਹੋਏ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜਦ ਯਜ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਯਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਯਜ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।