ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਲਿ ਯੁਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਲਿ ਯੁਗ ਦੇ ਚਾਰ ਨਿਯੁਤ (ਚਾਲ੍ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ) ਵਰ੍ਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਲਿ ਯੁਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲਿ—ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ, ਆਪਣੇ ਵਾਧੂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਇੱਕਹੱਤਰ ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿਕ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਇਕੱਤੀ ਕਰੋੜ ਵਰ੍ਹੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦਸ ਲੱਖ, ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਸੌ, ਅੱਸੀ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦੋ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਇਕ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਹੈ, ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਸਮੇਤ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਇਹ ਚੱਕਰ, ਆਪਣੇ ਵਾਧੂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਇੱਕਹੱਤਰ ਵਾਰ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਕਲਪ ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਲਪ ਦੀ ਮਾਪ, ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋਗੁਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਇਹ ਚੱਕਰ, ਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਸਮੇਤ, ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲਿ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਯੁਗ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਇਆ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਸੀ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨ ਨਾਲ, ਵੇਦਕ ਅਤੇ ਸਾਂਪਰਦਾਇਕ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਧਰਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ, ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮਨੂ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਨੇ ਆਚਰਨ-ਅਧਾਰਤ, ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਏ ਹੋਏ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਂਪਰਦਾਇਕ ਧਰਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ। ਸੱਚਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਇਹ ਧਰਮ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੂ ਵਲੋਂ, ਕਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਜਾਣਬੁਝ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ। ਤਾਰਕ ਆਦਿਕ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੰਤ੍ਰ ਵਧੇ; ਪਹਿਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰ-ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਚੱਲੀ। ਪਿਛਲੇ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਰਿਗ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰਿਤ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੂ ਨੇ ਸਾਂਪਰਦਾਇਕ ਧਰਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ ਇਕਠੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਇਹੀ ਆਧਾਰ ਸੀ, ਪਰ ਆਯੁ ਦੀ ਸੀਮਿਤਤਾ ਕਰਕੇ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਤ ਦਿਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵੇਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਯੰਭੂ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰਿਤ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਲੋਂ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਵੀ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੀਕਸ਼ਾ-ਯਜਨਾ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਹਵਿਸ-ਯਜਨਾ ਵੈਸ਼ਾਂ ਲਈ, ਸੇਵਾ-ਯਜਨਾ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਪਾਠ-ਯਜਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਕਰਦੇ, ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਲੇ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ, ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਆਂ ਵਲੋਂ, ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਵਲੋਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ, ਹਰ ਵਰਣ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੰਗਲਮਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ। ਇਰਾਦੇ, ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਰਮ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸੁੰਦਰ ਆਕਰਤੀ, ਤਾਕਤ, ਬੁੱਧੀ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ, ਮੰਤ੍ਰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ, ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ, ਸਾਰੇ ਆਵਸ਼ਕ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ, ਸਫੈਦ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ, ਵਿਜੈਯੀ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੱਚ, ਪਾਠ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਮੁਢਲਾ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੁਢਲਾ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਖਾ-ਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਤਾਕਤਵਾਨ, ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਲਾਠੀ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ, ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੌਮਲ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਚੌੜੇ ਚਿਹਰੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਰੀਰ, ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਛਾਤੀ, ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ, ਅਤੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸਮਰਾਟ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ, ਸਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਟ-ਵృਖ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ 'ਵਟ-ਸਮਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 'ਵਿਆਮ' ਵਟ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਟ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਤ ਰਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਚੱਕਰ, ਰਥ, ਰਤਨ, ਪਤਨੀ, ਖਜ਼ਾਨਾ, ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਹਾਥੀ—ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਭੂਮਿ ਉੱਤੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਸਮਰਾਟ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਤਾਕਤ, ਧਰਮ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਧਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ, ਮਨਵੰਤਰਾ, ਕਲਪ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।