ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ: ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਯੁਗ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਫਿਰ ਦੁਆਪਰ, ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਕਲੀ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਅੰਤ (ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼) ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਸੰਧਿਆੰਸ਼, ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਵਰਸ਼ ਸੰਧਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਸੰਧਿਆ-ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ ਸੰਧਿਆ-ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ, ਕਲੀ—ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ: ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਲਈ ਦਸ ਨਿਯੁਤ, ਦੋ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਪੰਜ—ਇਹ ਮਿਲ ਕੇ ਅਠਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਸ਼ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਲਈ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਯੁਤ, ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਨਿਯੁਤ—ਇਹ ਨਵਵੇਂ-ਚੌਰਾਨਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਸ਼ ਹਨ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਲਈ ਅੱਠ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਸ਼, ਅਤੇ ਚੌਂ-ਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਣਨਾ ਹੈ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਚਾਰ ਨਿਯੁਤ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਹ-ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ, ਜੋ ਕਿ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਗਣਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਸਮੇਤ, ਮਨੁੱਖੀ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਵਾਧੂ ਵਰਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਇਕਹੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ, ਕਲੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਮਨਵੰਤਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਗਣਨਾ ਸੁਣੋ: ਤੀਹ-ਇੱਕ ਕਰੋੜ (ਕੋਟੀ) ਵਰਸ਼, ਅਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਹੋਰ, ਫਿਰ ਤੀਹ-ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਅੱਠ-ਸੌ ਹੋਰ। ਅਤੇ ਅੱਸੀ ਵਰਸ਼, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ—ਇਹ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਗਣਨਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਇੱਕ ਲੱਖ ਗਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਾਂ ਯੁਗਾਂ ਸਮੇਤ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਵਾਧੂ ਵਰਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਇਕਹੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਲੜੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਕਲਪਾ ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਲਪਾ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁੱਗਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚਾਰ-ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ—ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋ ਯੁਗ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ, ਜੋ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਵੀ ਦੋ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਧਰਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ—ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ, ਅੱਗ, ਅਤੇ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਰ ਮਨੂ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਰਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਆਚਰਨ, ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਵਾਹ, ਅਤੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੱਚਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਅਧਿਐਨ, ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਤਪਸਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਧਰਮ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣੀ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੂ ਤੋਂ, ਅਣਜਾਣੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਾਣ-ਬੂਝ ਕੇ, ਇਹ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਤਾਰਕ ਆਦਿ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਧੇ; ਪਹਿਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਫਿਰ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਸਿਧਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰ-ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਰਿਗ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮਨ, ਅਤੇ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰ—ਮਨੂ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਰਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਵੇਦਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕੋ ਆਧਾਰ ਸੀ; ਪਰ ਆਯੁ ਦੀ ਸੀਮਿਤਤਾ ਕਾਰਨ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਪਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਦਿਵ੍ਯ ਵੇਦ, ਜੋ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੂ ਨੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ; ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਧਰਮ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੀਖਾ-ਯਜਨ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਹੈ; ਹਵਿਸ-ਯਜਨ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ; ਸੇਵਾ-ਯਜਨ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ; ਅਤੇ ਪਾਠ-ਯਜਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਵਰਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ, ਕਰਮ ਕਰਦੇ, ਸੰਤਾਨ ਵਾਲੇ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਆਨੰਦਤ ਰਹਿੰਦੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ, ਹਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਸ਼ੁਭ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮਨ, ਬੋਲ, ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੀ ਲੜੀ ਅਟੁੱਟ ਅਤੇ ਸਫਲ ਰਹੀ। ਲੰਮੀ ਆਯੁ, ਚੰਗੀ ਆਕৃতি, ਤਾਕਤ, ਬੁੱਧੀ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਮੰਤ੍ਰ, ਸਿਹਤ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਯਜਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਮਨਵੰਤਰਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਰੂਪ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ।