ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਤੀਹ ਮਹੀਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਮਨੁੱਖੀ ਮਹੀਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਜੋ ਸਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਦਿ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਤੀਹ ਸਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦੈਵੀ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੌ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਦੈਵੀ ਮਹੀਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਦੈਵੀ ਨਿਯਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਸਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਸਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦੈਵੀ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਤੀਹ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਨੱਬੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਧ੍ਰੂਵ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੈਵੀ ਸਾਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੈਵੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਗਾਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ, ਤੇ ਕਲੀ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਆਪਰ, ਅਤੇ ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਧਿਆ (ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ) ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਤ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੌਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚੌਥਾਈ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਸੰਧਿਆ (ਟਵਾਈਲਾਈਟ) ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਭਾਗਦਾਰੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਹਨ; ਕਲੀ ਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣ ਲਵੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਦਸ ਨਿਯੁਤ, ਫਿਰ ਦੋ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਾਈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਲਈ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਯੁਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋ ਹੋਰ ਨਿਯੁਤ ਮਿਲ ਕੇ ਛਿਆਨਵੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਲਈ ਅੱਠ ਲੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੌਂਠੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਰ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਲਈ ਚਾਰ ਨਿਯੁਤ ਸਾਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲੀ ਯੁਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ-ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਆਪਣੇ ਵਾਧੂ ਸਾਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਤਰਤਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਇਕੱਤਰਤਰ (Manvantara) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਮਨੁਵੰਤਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ: ਇਕੱਤੀ ਕਰੋੜ ਸਾਲ, ਅਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਹੋਰ, ਫਿਰ ਬਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਅੱਠ ਸੌ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਅੱਸੀ ਸਾਲ ਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਮਨੁਵੰਤਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੈਵੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਦੋ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਇਕ ਲੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਨੁਵੰਤਰਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹੈ; ਇਹ ਸਮਾਂ ਯੁਗਾਂ ਸਮੇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ-ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਆਪਣੇ ਵਾਧੂ ਸਾਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਤਰਤਰ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਲੜੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਮਨੁਵੰਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਣੂ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਕਲਪਾ ਇਹਦਾ ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਲਯਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਲਪਾ ਦੀ ਮਾਪ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਚਾਰ-ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਸਮੇਤ, ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਯੁਗ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਈ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੱਸਿਆ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਤੇ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਧਰਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ—ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਦੋਵੇਂ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ, ਅਗਨੀ, ਅਤੇ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸੰਕਲਪਨਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਮਨੂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਨੇ ਲੌਕਿਕ ਧਰਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਚਲਣ-ਚਲਣੀ, ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੱਚਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਦੇ ਆਏ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਤੇ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਮਨੂ ਤੋਂ, ਆਪੇ-ਆਪੇ (ਕਦੇ ਅਣਜਾਣੇ, ਕਦੇ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ) ਇਹ ਸਭ ਘਟਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮੰਤਰ, ਤਾਰਕ ਆਦਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ, ਵਧਦੇ ਗਏ; ਪਹਿਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪੇ-ਆਪੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਤਰ-ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਚਲ ਪਈ; ਪਿਛਲੇ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੰਤਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।