ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਐਲ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਭੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸਭ ਅਣਕਸੂਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ-ਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਸਵਾਂਭੂਵ ਨੇ ਰਚੀ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਹੁਣ, ਪਿਛਲੇ ਸਵਾਂਭੂਵ ਮਾਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ ਗਈ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਪੂਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੰਸਾਰੀ ਮਾਪਦੰਡ ਮੁਤਾਬਕ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਂ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਮਿਆਦ, ਪਲਕ-ਝਪਕਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਅਤੇ ਮਾਪਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਕਾਈਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਲਈ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਪਕਸ਼ (ਅੰਧੇਰਾ ਪੱਖ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁਕਲਪੱਖ (ਚਾਨਣ ਪੱਖ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਜਾਂ ਆਰਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਤੀਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਹੀਨੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਠ ਮਹੀਨੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਸਾਰੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੀਹ ਸਾਲ ਇੱਕ ਦੇਵਤਿਆ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਸੌ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਮਹੀਨੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਠ ਸਾਲ, ਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇੱਕ ਦੇਵ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ, ਤੇ ਹੋਰ ਤੀਹ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ, ਤੇ ਨਵੇਂ ਹੋਰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਧ੍ਰੂਵ ਦਾ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ, ਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵ ਸਾਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ, ਦੇਵਤਿਆ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾਇਆ; ਕੇਵਲ ਦੇਵ ਮਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ: ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦਵਾਪਰ, ਤੇ ਕਲਿ—ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਵਾਪਰ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕਲਿ ਯੁਗ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੀ ਉਸ਼ਾ (ਸਵੇਰ) ਤੇ ਸੰਧਿਆ (ਸ਼ਾਮ) ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਸਮੇਤ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੌਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚੌਥਾਈ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਉਤਨਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ। ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਹਨ। ਕਲਿ ਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦਵਾਪਰ, ਤੇ ਕਲਿ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ। ਹੁਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ: ਦਸ ਨਿਯੁਤ, ਫਿਰ ਦੋ ਹੋਰ, ਤੇ ਪੰਜ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਲਈ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਯੁਤ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੋ ਹੋਰ ਨਿਯੁਤ; ਇਹ ਨਵੇਂ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਲਈ ਹਨ। ਅੱਠ ਲੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਲਈ ਹਨ, ਤੇ ਚੌਂਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਲਈ ਹੈ। ਕਲਿ ਯੁਗ ਲਈ ਚਾਰ ਨਿਯੁਤ ਸਾਲ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਬਤੀ ਹਜ਼ਾਰ; ਇਹ ਕਲਿ ਯੁਗ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ-ਯੁਗ ਚੱਕਰ, ਵਾਧੂ ਸਾਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਇਕੱਤਰੱਤਰ (71) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿਕ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਨਵੰਤਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮਾਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ: ਇਕੱਤੀ ਕੋਟੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਦਸ ਲੱਖ ਹੋਰ, ਵੰਡ ਕੇ; ਤੇ ਬਤੀ ਹਜ਼ਾਰ, ਤੇ ਅੱਠ ਸੌ ਹੋਰ। ਫਿਰ ਅੱਸੀ ਸਾਲ, ਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ—ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਸਾਬ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਦੇਵਤਿਆ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਂ ਮਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਇਹ ਇਕ ਲੱਖ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹੈ; ਮਾਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਯੁਗਾਂ ਸਮੇਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ-ਯੁਗ ਚੱਕਰ, ਵਾਧੂ ਸਾਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਇਕੱਤਰੱਤਰ (71) ਹਨ; ਜਦ ਇਹ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਨਵੰਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਕਲਪਾ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਲਯਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।