ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਉਕਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਤੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪੱਸਿਆ, ਯਜ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਾ, ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ, ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੋਮ ਅਤੇ ਤਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਤਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਇਕੋ ਕੁਟੰਬ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਭੇਟਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਸ਼ਰਾਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੋਮ ਲੋਕ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿਤਰ ਹੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਭੋਗੀ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਧਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਹਾ ਦੇ ਅਰਪਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਗਵਾ ਕੇ ਕਠਿਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੰਬੇ, ਬਹੁਤ ਪਤਲੇ, ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਨੰਗੇ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰੇਤ ਸਾਰੇ ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਵਾਲੇ ਤਾਲਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਾਸਤੇ ਤਰਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਧੱਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਰੁੱਖ, ਵੈਤਰਨੀ ਦਰਿਆ, ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਕੜਾਹ, ਜਾਂ ਸੜਦੀ ਰੇਤ ਵਰਗੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ, ਗੋਤ ਆਦਿ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਭੇਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਪਿਤਰ ਸ਼ਰਾਧ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜੜਤੂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਓਥੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗਯ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਗੁੰਮ ਹੋਈਆਂ ਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਛੇਰਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਭੇਟ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਹੀ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ (ਅੰਧੇਰਾ ਪੱਖ) ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ (ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਪੱਖ) ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਤਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪਿਤਰ ਹਨ; ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਪਿਤਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਪਿਤਰ ਹਨ—ਪਿਓ, ਦਾਦਾ, ਪਰਦਾਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਪਿਤਰ ਹਨ। ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਮ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਐਲ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦਾ ਜੋ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਸੁਖੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਬਣਾਈ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਹੁਣ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸ੍ਵਯੰਭੂਵ ਮਾਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। ਇਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸੁਣੋ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਪਦੰਡ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਨਿਮੇਸ਼ (ਪਲਕ ਝਪਕਣ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੀਹ ਕਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਕਲਾ, ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵੰਡਦਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਲਈ ਹੈ, ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ (ਆਰਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ) ਹੈ। ਤੀਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਹੀਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਮਹੀਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪਦੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕ ਸੌ ਸਾਲ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ ਸਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਐਸੇ ਸਾਲ ਇਕ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹਨ; ਇਕ ਸੌ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਦੇਵ-ਮਹੀਨੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਨਿਯਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਸਾਲ ਅਤੇ ਸੱਠ ਹੋਰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਕ ਦੇਵ-ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਤੀਹ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਨੱਬੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ, ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵ-ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਜਨਮੇ! ਦੇਵ-ਮਾਪਦੰਡ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਅਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਮਾਪ-ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ।