ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਕਲਾ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਲਵਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਉਚਾਰਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਮਿਲਦੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਤੇ, ਓਸ ਵੇਲੇ ਪਰਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਹੁ ਅਤੇ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਤੇ ਵੀ ਦੋ ਲਵਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੋਡ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ, ਯਾਨੀ ਪੰਦਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ, ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕੋਲ ਸੋਲਵੀਂ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਘਟਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਿਤਰ, ਜੋ ਸੋਮ ਪੀ ਕੇ ਸੋਮ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਵਰ੍ਹਾ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਜੋ ਪਿਤਰ ਸ੍ਰਾਦਧ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ, ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਸ੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੋ ਪਰਲੋਕੀ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਤਪ ਨਾਲ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਗਣ ਅੱਖ ਨਾਲ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਪਿਤਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਿਕ ਪੂਰਵਜ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹੋਏ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪ, ਯਜ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੰਤਾਨ, ਸ੍ਰਾਦਧ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਦਾਨ—ਇਹ ਸੱਤ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਤੱਕ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮੰਨਦੇ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਾਦਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬੀ ਜੋ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਹੀਨੇ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰਾਦਧ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੋਮ-ਲੋਕ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਪੂਰਵਜ ਹੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ੍ਰਾਦਧ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਧਾ ਤੇ ਸਵਾਹਾ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਗੁਆ ਕੇ ਦੁਖੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੀੜਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੰਮੇ, ਬਹੁਤ ਪਤਲੇ, ਵਿੱਖਰੇ ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਨੰਗੇ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਤਾਲਾਬ, ਤੇ ਕਮਲ ਵਾਲੇ ਜੋੜ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ, ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਧੱਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਰੁੱਖ, ਵੈਤरणੀ ਦਰਿਆ, ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਕੜਾਹ ਤੇ ਸੜਦੇ ਰੇਤਾਂ ਵਾਲੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਏ ਹਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਲੋਕ ਵਿਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਰਕਾਂ ਵਿਚ ਖੋ ਗਏ, ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਪਿੱਛੋਂ ਜੜਤੂ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਖੁਰਾਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸ੍ਰਾਦਧ ਰੂਪ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਿੱਛੜੀਆਂ ਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਛਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪੂਰਨ ਭੇਟ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋੜੀਲੇ ਪਿਤਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸ੍ਰਾਦਧ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਸੰਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਅਤੇ ਸ੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਿਤਰ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪਿਤਰ ਹਨ; ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਪਿਤਰ ਹਨ; ਪਿਓ, ਦਾਦਾ, ਪਰਦਾਦਾ ਵੀ ਓਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਮ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਐਲ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਇਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਘਟਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਹੁਣ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਚ ਆਏ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਸੁਣੋ। ਲੋਕਿਕ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅੱਖ ਦੇ ਝਪਕਣ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਇਕਾਈਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਇਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੰਡਦਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਲਈ, ਤੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ, ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ, ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਲਈ ਹੈ।