ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸੁੰਨ੍ਹੀ ਚਿਰ, ਜਦੋਂ ਸੋਮ-ਰਸ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੂਰਜ, ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ, ਸੋਮ-ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੋਮ ਨੂੰ “ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ” ਨਾਮਕ ਕਿਰਣ ਰਾਹੀਂ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚੰਦ੍ਰ-ਕਲਾਵਾਂ, ਇੱਕ-ਸਮੇਂ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਦਿਨ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਹਨੇਰੀ ਕਲਾਵਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ, ਪੂਰਾ ਗੋਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਮ ਹਰ ਦਿਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਿਆ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਾ ਸੋਮ-ਰਸ ਪੀਦੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਸ਼ ਪਿਤਰ ਪੀਦੇ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਲਈ, ਸੂਰਜ, ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ, ਸੋਮ-ਰਸ ਪੀਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਦਿਨ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਨੇਰੀਆਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਮ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਮੁੜ-ਮੁੜ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ ਦੀ ਵਾਧੂ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਤੇ ਹਨੇਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਮ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਕੋਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ-ਰੂਪ, ਪਿਆਰਾ, ਪੰਦਰਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਭਰੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੰਦ੍ਰ-ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਜੁੜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਣਕ ਦੇ ਡੰਢੇ ਵਿੱਚ ਗੰਢ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਲ, ਮਹੀਨੇ, ਪੱਖ—ਚਮਕਦੀਆਂ ਤੇ ਹਨੇਰੀਆਂ—ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਨਿਮਾ, ਗੰਢਾਂ ਤੇ ਸੰਧੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਅੱਧ-ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਚੰਦ੍ਰ-ਕਲਾਵਾਂ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਤੇ ਅੱਗ-ਜਲਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ, ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਚੰਦ੍ਰ-ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ’ਤੇ, ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸੰਧੀਆਂ ’ਤੇ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਵੇਲੇ, ਦੋ ਲਵਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਲਵਾ ਰਾਕਾ ਲਈ ਦੁਪਹਿਰ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਨੇਰੀ ਪੱਖ ਦੀ ਕਲਾਵਾਂ, ਜਦੋਂ ਦੁਪਹਿਰ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵਿਆਤੀਪਾਤ ’ਤੇ, ਲਕੀਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ, ਲਕੀਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਵਿਆਤੀਪਾਤ ’ਤੇ, ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰ-ਦਿਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ’ਤੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਣਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਛੇਵੀਂ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਰਾਤ, ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ ’ਤੇ, ਚਮਕਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਵਿਆਤੀਪਾਤ ਸਮੇਂ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ “ਅਨੁਮਤੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ “ਪੂਰਨਿਮਾ” ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਰਾਤ, ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰੰਗ-ਕਸਰ ਕਰਕੇ, ਕਵੀ ਉਸਨੂੰ “ਰਾਕਾ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਇੱਕ ਹੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਦਰਵੀਂ ਰਾਤ “ਅਮਾਵਾਸਿਆ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਵੀਂ ਚੰਦ। ਅਮਾਵਾਸਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਦਿਸ਼ਾ “ਦਰਸ਼” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਅਮਾਵਾਸਿਆ ’ਤੇ, ਦੋ ਲਵਾ (ਪਲ) ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ ’ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ “ਕਹੁ” ਦੋ-ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਾਵਾਸਿਆ, ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਨ ਦੇ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਉਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਵੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੂਰਜ ਦੋ ਲਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਡੂਬਦਾ ਹੈ, ਚਮਕਦੇ ਪੱਖ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਕਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਗੋਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇਹ ਸਮਾਂ “ਅਨਵਾਹਾਰੀ” ਭੋਗ ਤੇ “ਵਸ਼ਟ” ਰਸਮਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅਮਾਵਾਸਿਆ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਾਵਾਸਿਆ ’ਤੇ, ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ ਮੰਦ ਤੇ ਫਿਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਦਿਨ ਦੀ ਅਮਾਵਾਸਿਆ ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਕਿਲ ਪੰਛੀ ਇਸਨੂੰ “ਕਹੁ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵਾਸਿਆ “ਕਹੁ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਕੇਵਲ ਲੰਬੜਾ ਅੰਸ਼ ਬਚਦਾ ਹੈ, “ਸਿਨੀਵਾਲੀ” ਦੀ ਮਾਤਰ ਵਾਂਗ, ਅਮਾਵਾਸਿਆ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ “ਸਿਨੀਵਾਲੀ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਮਤੀ, ਰਾਕਾ, ਸਿਨੀਵਾਲੀ, ਤੇ ਕਹੁ—ਇਹ ਚਾਰ; ਦੋ-ਲਵਾ ਸਮਾਂ “ਕਹੁ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਹੁ ਉਸ ਮਾਪ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੰਦ੍ਰ-ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੋ ਲਵਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰ-ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭੋਗ ਤੇ “ਵਸ਼ਟ” ਉਚਾਰ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮਿਲਦੇ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੂਰਨ ਤੇ ਨਵੀਂ ਚੰਦ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ’ਤੇ, “ਪਰਵ” ਦੋਹਾਂ ਮਾਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਹੁ ਤੇ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦੀ ਸੰਧੀ ’ਤੇ ਸਮਾਂ ਦੋ ਲਵਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੋਡ ’ਤੇ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਰਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੰਦਰਵੀਂ ਦਿਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਲਈ, ਪੰਦਰਵੀਂ ਦਿਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕੋਲ ਸੋਲਵੀਂ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਮੈਂ ਪੰਦਰਵੀਂ ਦਿਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਘਟਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤਾ ਜੋ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਤੇ ਸੋਮ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮੌਸਮ ਤੇ ਸਾਲ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ, ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਹ, ਸਵਭਾਵ, ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਹ ਜਾਂ ਵਾਪਸੀ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਆਮ ਅੱਖ ਨਾਲ ਤਾਂ ਹੋਣ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ, ਇਹ ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰੀ ਪਿਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ, ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।