ਜਦੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਿਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੋਗ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੌਮਯ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ—ਸੌਮਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਗ્નਿਸ਼ਵੱਤ—ਸਭ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਲ ਨੂੰ ਹੀ ਰਿਤੂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਰਿਤੂਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਰਿਤੂਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਰ ਆਏ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਿਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੱਖਵਾਡੇ (ਅਰਧ-ਮਾਸ) ਰਿਤੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਦਾਦਾ-ਪਿਤਾ ਰਿਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਮਾਵੱਸਿਆ (ਨਵੀਂ ਚੰਦ) ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਪਰਦਾਦਾ-ਪਿਤਾ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਵੱਤ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਯਜਮਾਨ ਹਨ, ਹਵਿਰਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਰਿਤੂ-ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਵੱਤ ਅਤੇ ਰਿਤੂ-ਯਜਮਾਨ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਵ੍ਯ ਅਸ਼ਟਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਲ ਅੱਗ (ਅਗ੍ਨੀ) ਹੈ, ਪਰਿਵਤਸਰ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਦ੍ਵਤਸਰ ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੁਵਤਸਰ ਵਾਯੂ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਤਸਰ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਸਾਲ ਯੁਗ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਤਾਪ ਪੀਣ ਵਾਲੇ; ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਮ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਸਵਧਾ-ਧਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਮ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਮਧੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੋਮ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਇਕ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਸੋਮ-ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਕਿਰਣ ਰਾਹੀਂ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਜੋ ਇਕੱਠੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਲ ਹਰ ਦਿਨ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੂਰਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਲਣ ਨਾਲ, ਸੋਮ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਮ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਇਕ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਸੋਮ ਨੂੰ ਪੀਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਨੂੰ ਦਿਨ-ਦਿਨ ਪਾਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਚੰਨ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਕਲਾ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਮ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਮ ਦੀ ਵਾਧੂ ਹੈ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਸੋਮ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਧਰਤੀ-ਰੂਪ, ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰੀ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਲਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੰਢੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਨਿਆ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਲ, ਮਹੀਨੇ, ਪੱਖ (ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ), ਪੂਰਨਮਾਸੀ, ਗੰਢਾਂ ਅਤੇ ਸੰਧੀਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਰਧ-ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਤੇ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ, ਕਲਾ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਲਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਸਮੇਂ, ਦੋ ਲਵਾਂ (ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ) ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਲਵਾਂ ਰਾਕਾ ਲਈ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੱਖ ਦੀ ਕਲਾ, ਜਦ ਦੁਪਹਿਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਆਵੇ, ਉਹ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ 'ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਦਿਸਣ, ਅਤੇ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਣਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੇਵੀਂ ਅਵਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ 'ਤੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਦਿਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਆਪਣੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਸਮੇਂ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਦੋਵੇਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਅਨੁਮਤੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰੰਗ ਕਰਕੇ, ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਰਾਕਾ' ਆਖਿਆ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਇੱਕੋ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਦਰਵੀਂ ਰਾਤ 'ਅਮਾਵੱਸਿਆ'—ਨਵੀਂ ਚੰਦ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਅਮਾਵੱਸਿਆ 'ਤੇ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ 'ਦਰਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਅਮਾਵੱਸਿਆ 'ਤੇ, ਕਲਾ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ 'ਤੇ ਦੋ ਲਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ 'ਕਹੁ' (ਕੁਹੁ) ਦੋ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਾਵੱਸਿਆ, ਜਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਵੇਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਜਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੂਰਜ ਦੋ ਲਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਕਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦੋ ਗੋਲਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇਹ ਅਨਵਾਹਾਰੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ ਦੇ ਵਸ਼ਟ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਇਹ ਰਿਤੂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸਮਾਂ ਜਾਣੋ। ਜਦ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਮੰਦ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਦਿਨ ਦੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਇਲ 'ਕਹੁ' ਆਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਅਮਾਵੱਸਿਆ 'ਕਹੁ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਸਿਨੀਵਾਲੀ' ਦਾ ਮਾਪ ਹੋਵੇ, ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇਹ 'ਸਿਨੀਵਾਲੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਮਤੀ, ਰਾਕਾ, ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕਹੁ—ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ; ਦੋ ਲਵਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਹੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹੁ ਉਸ ਮਾਪ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।