ਮਨੁ ਨੇ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਇਲਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸੋਮ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਗ્નਿਸ਼ਵੱਤ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਮ ਤੋਂ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਵੇਂ ਚੰਦ (ਅਮਾਵੱਸ) ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਅਰਥਾਤ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸੋਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਇਲਾ ਪੁਰੂਰਵਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਮ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਹੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਮਾਪੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ, ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਜਿਤਨਾ, ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕੁਹੂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਹੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਫਿਰ ਸੋਮ ਦੇ ਉਚਿਤ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਚਰਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ। ਸੋਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ, ਪੰਦਰਾਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਿਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੋਮ ਦੀ ਪਰਮ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸੋਮ੍ਯ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਸੋਮ੍ਯ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ, ਸੌਮ੍ਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵੱਤ ਪੂਰੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰੁਤੂ-ਅੱਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਲ ਨੂੰ ਰੁਤੂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਰੁਤੂਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਤੂ, ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੁਤੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਰੁਤੂ, ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਰਦਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵੱਤ ਪਿਤਰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਯਜਮਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਹਵਿਰਯਜਨ ਅਤੇ ਰੁਤੂ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਯਜਮਾਨ ਅਗਨਿਸ਼ਵੱਤ ਅਤੇ ਰੁਤੂ ਯਜਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਵ੍ਯ ਅਸ਼ਟਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਸੁਣੋ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਅਗਨਿ ਹੈ, ਪਰਿਵਤਸਰ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਦਵਤਸਰ ਸੋਮ ਹੈ, ਅਨੁਵਤਸਰ ਵਾਯੁ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਤਸਰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਸਾਲ ਯੁਗ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਨ—ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਾਪ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ। ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਮ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਵਧਾ ਵਾਲਾ ਹੈ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਮਧੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੋਮ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਹੀ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਰੇਖਾ ਰਾਹੀਂ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਚਰਨ, ਜੋ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਦਿਨ ਇਕ ਹਿੱਸਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਲਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਪੂਰੇ ਗੋਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮ ਹਰ ਦਿਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸੋਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਤਾ, ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪੀਤਾ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਹੀ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਸੋਮ ਪੀਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦਿਨ-ਦਿਨ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਕਲਾਵਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਘਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਮ ਦਾ ਵਾਧਾ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਮ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਧਰਤੀ-ਰੂਪ, ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਸਥਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਕਲਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਨੀਆਂ (ਗੰਢਾਂ) ਵਾਲੀ ਘਾਹ ਦੀ ਲਕੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਲ, ਮਹੀਨੇ, ਪੱਖ—ਦੋਹਾਂ ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਨਮਾਸੀ, ਗੰਢਾਂ, ਅਤੇ ਸੰਧੀਆਂ ਵੀ। ਅਰਧ-ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਰੀਤ ਸੰਧੀਆਂ ਤੇ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੇ, ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਵੇਲੇ, ਦੋ ਲਵਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੁਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਕਾ ਲਈ ਵੀ ਦੋ ਲਵਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਕਲਾ, ਜਦ ਦੁਪਹਿਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਤੇ, ਲਕੀਰ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਲਕੀਰ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਦਿਸਣ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਦਿਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ, ਤਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਗਣਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਇਹ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਦਾ ਉਚਿਤ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੇਵੀਂ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ, ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਸਥਾਨ ਤੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਆਪਣੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਵੇਲੇ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਦੋਹਾਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਮਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਕਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੰਗਤ ਕਰਕੇ, ਕਵੀ ਉਸ ਨੂੰ 'ਰਾਕਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।