ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮਾਇਆ ਕਿਹੜੇ ਘਰ ਰਾਹੀਂ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਚਾਈ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਾਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਸਦਾ ਵਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਇਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਲੋਕ ਸਿਰਜ ਲਿਆ। ਪਰ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਅਮਰ ਹਨ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਾਇਆ ਓਥੇ ਵੀ ਰਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ ਤੇ ਇਕ ਵਧੀਆ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਇਕ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਰਹਿਣ ਲਈ ਥਾਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੰਦਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਆਪਣਾ ਵੈਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਨੇ ਉਸਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ, ਜੋ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹਨ, ਦੀ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਹੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਥੋਂ ਤੁਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂੰਝਿਆ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਉਸ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮਕਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਸ ਬਣ ਗਈ। ਜੇਹੜਾ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਵਿਜੈ ਸਤੋਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨੰਦੀ-ਧਵਜੀ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਜੇਹੜਾ ਇਹ ਪਿਤਰ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਪੁੰਨ ਅਥਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਹੈ; ਜੇਹੜਾ ਸੁਣਦਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨਮਈ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਣੋ। ਮਨੁ ਨੇ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਇਹ ਸੂਰਜ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਨੂੰ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸੋਮ ਤੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਮਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵੱਤ ਪਿਤਰ ਵੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਇਕ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹਰ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ, ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਪਿਤਰਾਂ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੋਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਆਇਲ ਪੁਰੂਰਵਾਸ, ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਕੋਲ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਹੁ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਮਾਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਜਿੰਨਾ। ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕੁਹੁ ਦਾ ਮਾਪ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਕੁਹੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੋਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਤੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦਸ ਅਤੇ ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਿਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਤਰਪਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸੋਮਯ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਮਯ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਸੋਮਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵੱਤ ਪਿਤਰ ਵੀ। ਰਿਤੂਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਲ ਨੂੰ ਰਿਤੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਰਿਤੂਆਂ ਤੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਪਿਤਰ ਹੀ ਰਿਤੂ ਹਨ, ਪੱਖ (ਅਰਧ-ਮਾਸ) ਰਿਤੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਦਾਦਾ ਰਿਤੂ ਹਨ, ਅਮਾਵਸ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਪਰਦਾਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵੱਤ ਪਿਤਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਯਜਮਾਨ ਹਨ, ਹਵੀਰਯਜਨ ਜਾਂ ਰਿਤੂ ਯਜਨਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਯਜਮਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਨਿਸ਼ਵੱਤ ਅਤੇ ਰਿਤੂ ਯਜਮਾਨ ਹਨ; ਕਾਵ੍ਯ ਅਸ਼ਟਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਣੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਅੱਗ ਹੈ, ਪਰਿਵਤਸਰ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਦਵਤਸਰ ਸੋਮ ਹੈ, ਅਨੁਵਤਸਰ ਵਾਯੂ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਤਸਰ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਸਾਲ ਯੁੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤਾਪ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ; ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਮ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸਵਧਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਅਮ੍ਰਿਤ, ਸੋਮ ਤੇ ਮਧੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਰ ਸੋਮ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਇਕ ਕਿਰਣ ਨਾਲ, ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਕਿਰਣ ਰਾਹੀਂ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਲ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਦਿਨ-ਦਿਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਪੂਰਾ ਗੋਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਸੋਮ ਦਿਨ-ਦਿਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤੇ ਸੋਮ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪੀਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪਿਤਰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪੀਦੇ ਹਨ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਤੱਕ, ਸੂਰਜ ਇਕ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਪੀਦਾ ਹੈ; ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਦਿਨ-ਦਿਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਚੌਦਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਘਟਦਾ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਇੰਝ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਮੁੜ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਮ ਦਾ ਵਾਧਾ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਮ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀ ਬਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਡੇ ਦੇ ਗੰਢ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਲ, ਮਹੀਨੇ, ਪੱਖ, ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਨਿਮਾ, ਗੰਢਾਂ ਅਤੇ ਸੰਧੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਚਣ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪਿਤਰ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ।