ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ, ਆਪਣੇ ਮਾਸ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਪੁਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਬਣੇ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪੁਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮਹਾਨ ਜਾਦੂਗਰ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋਹਜਾਲ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਭਾਰੀ-ਭਰਕਮ ਪੁਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਮਾਇਆ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਦੈਤ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ ਅਤੇ ਤਾਰਕਾ, ਦੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੈਤ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਜਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਾਨਵ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲੈਂਦੇ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਪਤੀਆਂ ਸਹਿੰਦੇ, ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘਿਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇ ਫਲ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹੀ ਖਾਂਦੇ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ, ਤੇ ਸਾਫ ਜਾਂ ਗੰਦਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹੱਡੀ-ਚੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਨਸਾਂ ਉੱਭਰ ਆਈਆਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਵੀ ਮੰਦੀ ਪੈ ਗਈ। ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਦਾਨਵ ਪੂਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਪਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੰਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਬੋਲੀ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਪ ਦੀ ਤਾਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਹਾਸਾ ਲਿਆ ਕੇ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਜੋ ਚਾਹੋ, ਉਹ ਮੰਗ ਲਵੋ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਮਾਇਆ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ: "ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਸਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਤਪ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਅਜਿਹੀ ਤਿੰਨ-ਪੁਰੀਆ ਵਾਲੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਜੇਹੀ ਜਿੱਤਣ ਔਖੀ ਹੋਵੇ।" "ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮੇ, ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਆਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਜੈਯ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਅਜੈਯ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਹੱਸ ਕੇ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਕਿਸੇ ਬੁਰੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਇਆ ਨੇ ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: "ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਇਕ ਹੀ ਵਾਰ ਵਿਚ, ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤੋੜ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕੇ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਅਜੈਯ ਰਹਿਣ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ "ਤੈਥਾਂ ਹੋਵੇ" ਆਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਆਈ ਤੇ ਗੁਆਚ ਗਈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਦੈਤ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਮਾਇਆ ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਲੌਟ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਾਇਆ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਪੁਰੀਆਂ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਉਹ ਆਪ ਵੱਸੇ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਇਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਮਾਇਆ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰ ਪੁਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਸੋ-ਸੋ ਯੋਜਨ ਹੋਵੇ। ਪੁਸ਼ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪੁਰੀਆਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਣ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀ, ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਵਾਲੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪੁਰ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੁਰੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਬਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਸੋ-ਸੋ ਯੋਜਨ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਮਹਿਲਾਂ, ਬੁਰਜਾਂ, ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਯੰਤਰਾਂ, ਚੱਕਰਾਂ, ਭਾਲਿਆਂ, ਕੰਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਮਹਿਲ ਮੰਦਰਾਚਲ ਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ। ਮਾਇਆ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਤਾਰਕਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਕੜੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪੁਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਦੈਵੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਮਾਇਆ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਪੁਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੰਧ, ਰਸਤੇ, ਦਰਵਾਜੇ, ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਬੁਰਜ, ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਗਲੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਤੇ ਚੌਕ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।