ਇਹ ਜਗਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਸਵਰੂਪ ਧੁਰੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਧੁਰੇ ਦੀ ਉੱਚਲੀ ਜਬਾਨ ਨੂੰ ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੇਠਲੀ ਜਬਾਨ ਯਜ੍ਨ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਨਾਰਾਯਣ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅੱਗੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਪਿੱਛੇ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਰ੍ਯਮਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਜਨਨ ਅੰਗ ਤੇ ਸਾਲ (ਵਰ੍ਹਾ) ਵਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਛਵਾੜੀ ਸੂਤ੍ਰ 'ਤੇ ਮਿਤ੍ਰਾ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਪੂੰਛ ਉੱਤੇ ਅਗਨੀ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ, ਮਰੀਚੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਜੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਧੁਰਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਂ ਕਦੇ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਨਕ੍ਸ਼ਤਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਹੋਰ ਤਾਰੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚੱਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਵ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਚੱਕਰ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਧੁਰੇ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ। ਇਹ ਧ੍ਰੁਵ ਆਪ ਹੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਾ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਲਏ ਗਏ, ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਤੇ ਫੇਰ ਚਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ (ਤਾਰਿਆਂ ਆਦਿ) ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ: "ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਚਲਣ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਈ ਹੈ।" ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਅੱਗ ਦਾ ਉਦੇ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਦਿ ਅਗੋਚਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਅਭਿੰਨ ਜਗਤ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਤੱਤ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਗਤ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇਜਸਵੀ ਅੱਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਚਕ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਚਾਨਣ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ: ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਾਤਲ ਦਾ ਅੱਗ (ਅਗਨੀ) ਹੈ; ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਅਗਨੀ ਹੈ; ਬਿਜਲੀ, ਜਠਰਾਗਨੀ, ਚੰਦ੍ਰਾਗਨੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਈਂਧਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵੀ ਅਗਨੀ ਹੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਅੱਗਾਂ ਚਮਕ ਨਾਲ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਈਂਧਨ ਦੇ ਹਨ; ਲੱਕੜ ਰਗੜ ਕੇ ਨਿਕਲੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਚਮਕ ਨਹੀਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਚਿੱਟੇ ਚੰਦ੍ਰਮੰਡਲ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹ ਗਰਮੀ ਬਿਨਾ ਹੈ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਗਨੀ ਦੀ ਗਰਮੀ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿਨ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਦੋਵੇਂ ਚਮਕ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਸੂਰਜੀ ਤੇ ਅੱਗੀ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੀਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਨਾਲ ਤਾਮ੍ਰੀ (ਤਾਮੇ ਵਰਗੀਆਂ) ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀਆਂ ਦਿਨ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹੀ ਕਰਮ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਉਹ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਲਾਲ ਘੜੇ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਝੀਲਾਂ, ਤੇ ਖੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਣੀਆਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਠੰਢ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਨਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ—ਕੁਝ ਚੰਦਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਕੁਝ ਸ਼ੁੱਧ, ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਚੇਤਨ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਰਨਾਵਾਂ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਤੇ ਜੀਵਨਦਾਇਨੀ ਹਨ; ਉਹ ਠੰਢ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੀਹ (30) ਕਿਰਨਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਕੁਝ ਕੇਂਦਰੀ, ਕੁਝ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ, ਠੰਢ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਝ ਚਿੱਟੀਆਂ, ਕੁਝ ਦਿਸਾਵਾਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਗਾਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਹ ਕਿਰਨਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਤੇ ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ, ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੀਂਹ ਤੇ ਪਤਝੜ ਵਿਚ, ਉਹ ਚਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਲ ਤੇ ਸ਼ੀਤ ਰੁੱਤ ਵਿਚ, ਤਿੰਨ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪਾਲਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਤਰਪਣ ਮੁੜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿਚ, ਸੂਰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਮੁੜ ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਗਰਭ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਹ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਹਰੀਕੇਸ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਉਹ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਬੁਧ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਕਿਰਣ ਮੰਗਲ ਦੀ ਜੜ ਹੈ, ਤੇ ਛੇਵੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸ਼੍ਵਭੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਜੜ ਕਿਰਣ ਹੈ। ਮੁੜ, ਜੋ ਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਰਾਟ ਕਿਰਣ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ (ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਦਿ) ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਉਹ ਖੇਤਰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੇ (ਨਕਸ਼ਤਰ) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।