ਮਤ੍ਸ੍ਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਥ—all of them—ਇੱਕ ਧੁਰੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਤਾਰੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਦੇਵੀਕ ਆਵਾਸ ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਵਾਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਨੀ ਹੀ ਕਿਰਣਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਧੁਰੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਆਪ ਵੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਲੱਗੀ ਚੱਕੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਇਹ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਜਵਾਲਾ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਬਣ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੁਰੇ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸਮੂਹ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਧੁਰਵ ਤਾਰਾ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਥੰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਪ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਤਾਰੇ, ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਮੁਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਉਤਤਾਨਪਾਦ, ਹੇਠਲਾ ਜੜ੍ਹ ਯਜ੍ਯ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਸਾਧਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਆਰਯਮਨ ਪਿੱਛਲੇ ਰਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਵਰ੍ਹਾ ਉਸਦੇ ਲਿੰਗ ਤੇ, ਮਿਤ੍ਰਾ ਪਿਛਵਾਡ਼ ਤੇ, ਅਤੇ ਪੂੰਛ ਉੱਤੇ ਅਗਨੀ, ਮਹਿੰਦਰ, ਮਰੀਚੀ, ਕਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਧੁਰਵ ਹਨ। ਇਹੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਥੰਮ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ ਨਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ, ਧੁਰਵ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਧੁਰਵ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧੁਰਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਥੰਮ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਧੁਰਵ ਹੈ। ਇਹੀ ਧੁਰਵ, ਮੈਰੂ ਦੇ ਦੋਨੋ ਛੋਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਮੈਰੂ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਚਮਕਦਿਆਂ (ਤਾਰਿਆਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ) ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਦੱਸੋ। ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ—ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਲ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਈ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਮੇਂ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ, ਇਹ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਸੰਸਾਰ ਰਾਤ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋ ਚਾਰ ਤੱਤ ਬਚ ਗਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਤਦ ਆਪੋ-ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਨਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ (ਅਗਨੀ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਿਜਲੀ, ਪਚਨ ਅੱਗ, ਚੰਦ੍ਰਮਈ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਗ ਬਿਨਾ ਈਂਧਣ ਦੇ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਗਨੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਗਨੀਆਂ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਈਂਧਣ ਦੇ ਹਨ; ਲੱਕੜ ਰਗੜ ਕੇ ਨਿਕਲੀ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਈ ਗੁਣ ਵਾਲੀ; ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਤਾਪ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਗਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਨੀ ਦੀ ਤਾਪਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰਾਹੀਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਚਮਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਸੂਰਜੀ ਤੇ ਅੱਗੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਤਾਪ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਲਾਲ ਘੜੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਖੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਣੀਆਂ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਠੰਢ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਤਾਪ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਚਾਰ ਸੌ ਮਾਰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੁਝ ਚੰਦਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਗੰਧੀ, ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ, ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਚੇਤਨ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਤੇ ਜੀਵਨਦਾਇਕ ਹਨ; ਠੰਢ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਹ ਕਿਰਣਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੀ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕੁਝ ਕੇਂਦਰੀ, ਕੁਝ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਠੰਢ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਝ ਚਿੱਟੀਆਂ, ਕੁਝ ਦਿਸਾਵਾਂ, ਕੁਝ ਗਾਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਹ ਕਿਰਣਾਂ, ਜੋ ਚਿੱਟੀਆਂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।