ਸੁਣੋ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਰਥ ਹੈ ਜੋ ਦੱਸ ਭੂਰੇ, ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਘੋੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ—ਚਿੱਟੇ, ਭੂਰੇ, ਚਿੱਟੇ-ਕਾਲੇ ਚਿੱਟੇ, ਨੀਲੇ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਲਾਲੀ ਮਾਰੇ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਚਿੱਟੇ, ਹਰੇ, ਛਿੱਟੇ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੱਸ ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਹਵਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ, ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮੰਗਲ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਆਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਆਠ ਲਾਲ ਘੋੜੇ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ, ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਧਾ, ਵਕਰੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਨੀ ਅੰਗਿਰਸ, ਦੇਵਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਫਿੱਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਆਠ ਅੱਗ-ਜਨਮੇ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤ 'ਚ ਸਾਲ ਭਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਆਠ ਅੱਗ-ਵਰਗੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਹੋਇਆ ਭਰਗਵ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ, ਸ਼ਨੀ, ਆਪਣੇ ਤੀਖੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਰਥ 'ਚ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਭਾਨੂ ਦਾ ਰਥ, ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਠ ਕਾਲੇ, ਤੇਜ਼, ਨੁਕੀਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਹੂ, ਜੋ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ ਜਾਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੇਤੁਮਤ ਦੇ ਵੀ ਆਠ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਪਤਲੇ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ, ਭੂਸੇ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਰਥ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਧੁਰੇ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਰੱਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ, ਜਦ ਤੱਕ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਧੁਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਤਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਵਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਨੀ ਹੀ ਕਿਰਣਾਂ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਧੁਰੇ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਘੁੰਮਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਲੱਗੀ ਚੱਕੀ ਘੁੰਮਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੁਰੇ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਖੰਭਾ ਹੈ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਤਾਰੇ, ਉਸ ਪਾਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਸਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਜਬੜਾ ਉਤਾਨਪਾਦ, ਹੇਠਲਾ ਯਜ੍ਨ, ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ, ਅੱਗਲੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਸਾਧਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਪਿੱਛਲੇ ਰਾਨਾਂ 'ਤੇ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਆਰ੍ਯਮਨ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਥਾਂ ਸਾਲ, ਗੁਦਾ 'ਤੇ ਮਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਪੁੱਛ 'ਤੇ ਅਗਨਿ, ਮਹੇਂਦਰ, ਮਰੀਚੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਖੰਭਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਕਦੇ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ, ਸਾਰੇ ਧੁਰੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੰਭਾ ਬਣ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ। ਇਹੀ ਧ੍ਰੁਵ, ਮੈਰੂ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ, ਮੈਰੂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ, ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਵਾਸਾਂ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਅੱਗ ਦਾ ਉਸ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਗੋਚਰ ਹੈ, ਇਹ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਤੱਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮ-ਜੰਮੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਪਦੇ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਨਣ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ, ਜਠਰਾਗਨੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਅਗਨੀ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਈਂਧਣ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਵੀ ਅਗਨੀ ਹੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਈਂਧਣ ਦੇ। ਲੱਕੜ ਰਗੜ ਕੇ ਜੋ ਅਗਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਗਨੀ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਨਹੀਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਈ ਗੁਣ ਹਨ; ਚਿੱਟੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਆਪਣੀ ਤਲਵੀਂ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਗਨੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਗਨੀ ਦੀ ਤਾਪਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਚਮਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਚਮਕ ਅਤੇ ਤਾਪ, ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ, ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ—all ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨੇ, ਆਪਣਾ ਅਦਭੁਤ ਨਾਟਕ ਰਚਦੇ ਹਨ।