ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਾਲਖਿਲਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਉਹ ਰੱਬੀ ਯਾਤਰਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਭਟਕਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਾਣਿਆਂ ਤੇ ਨੱਚਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਚੰਨ, ਪੰਛੀਆਂ, ਪੰਖੀ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਅਸ਼ਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਤਾਰੇ ਤੇ ਚੰਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਰਨਾਂ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਧਦੀਆਂ-ਘਟਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਦ ਦੀ ਰਥੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪਹੀਏ ਹਨ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਥ, ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਥ ਤਿੰਨ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਉਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਪਹੀਏ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਥ ਨੂੰ ਦਸ ਦਿਵਿ-ਘੋੜੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਘੋੜੇ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਥ 'ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਸ਼੍ਵੇਤ ਤੇ ਚਕਸ਼ੁਸ਼੍ਰਵਾ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਅਜ, ਤ੍ਰਿਪਥ, ਵ੍ਰਿਸ਼, ਵਾਜੀ, ਨਰ, ਹਯ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ, ਸਪਤਧਾਤੁ, ਹੰਸ ਤੇ ਵ੍ਯੋਮਮ੍ਰਿਗ। ਇਹ ਦਸੇ ਚੰਦ ਦੇ ਘੋੜੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਮ (ਚੰਦ) ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਤੋਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਵੱਖਰਾ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਯਜਮਾਨ ਸਥੰਭ ਵਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਮ ਘੱਟਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਹੀ ਕਰਣ ਨਾਲ ਸੋਮ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ 'ਚ; ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ 'ਚ ਘਟਦੀਆਂ, ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ 'ਚ ਮੁੜ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚੰਦ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਸੋਮ ਦੀ ਪੂਰੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਮ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ 'ਚ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੌਦ੍ਹਵੇ ਤੱਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ 'ਚ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਸੋਮ ਰੂਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤੇ ਮਿੱਠਾ, ਮਧੁਰ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਜੋ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ 'ਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਲਈ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਦੇਵਤੇ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚੰਦ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦਿਨਾਂ 'ਚ, ਅਸਲ ਸੋਮ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੇ ਤੇਤੀ (333) ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਤੈਂਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਚਕਰਾਂ ਤੱਕ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਘਟਦੀਆਂ ਕਲਾ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਕਲਾਵਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਘਟਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਰਾਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚੰਦ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਪੀ ਕੇ, ਅੰਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਿਤਰ ਅੰਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਚੰਦ ਵਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਪੰਦਰਵੇਂ ਹਿੱਸੇ 'ਚ, ਜਿੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਪਿਤਰ ਮੁੜ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਲਈ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਬਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੀ ਕੇ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮੇਤ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਮਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਪਿਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਤੇ ਉਹ ਕਾਵ੍ਯ ਜੋ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੌਮਯ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਤੇ ਸੌਮਯ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਵੀ; ਤਿੰਨ ਅਗਨਿਸ਼ਵੱਤ ਪਿਤਰ ਵੰਸ਼ 'ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਜਦ ਪਿਤਰ ਪੰਦਰਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਕਲਾ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਉਹ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਪੰਦਰਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਮਾਵੱਸਿਆ ਤੇ, ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੱਖ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਲਵੇਂ ਦਿਨ ਚੰਦ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਕਾਰਨ, ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਫਿਰ ਰਾਹੂ ਦੇ ਰਥ ਦੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਚੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਬੁਧ) ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰਥ ਦੀ। ਇਹ ਰਥ ਦਸ ਪੀਲੇ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਚਿੱਟੇ, ਪੀਲੇ, ਛਿੱਟੇ, ਨੀਲੇ, ਕਾਲੇ, ਤੇ ਲਾਲੀ ਮਿਸ਼੍ਰਤ। ਚਿੱਟੇ, ਹਰੇ, ਛਿੱਟੇ, ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ—ਇਹ ਦਸ ਉਤਮ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਹਵਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮੰਗਲ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਆਠ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਲਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ, ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਧਾ, ਟੇੜਾ ਤੇ ਉਲਟਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਅੰਗੀਰਸ, ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ 'ਚ, ਪੀਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਆਠ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਆਠ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲਾਲ, ਤੇਜ਼ ਭਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਉਸ ਰਥ 'ਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਨੀ, ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਾਲੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਰਥੀ 'ਚ, ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਭਾਨੁ ਲਈ, ਅੱਠ ਕਾਲੇ, ਤੇਜ਼, ਨੁਕੀਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਬਣੇ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਰਾਹੂ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ, ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾਵਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫੇਰ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਚੰਦ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੇਤੁਮਤ ਦੇ ਅੱਠ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਪਤਲੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਪਵਾਲ ਦੀ ਧੂੰਏਂ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹ, ਰਾਹੂ, ਕੇਤੁ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਤੇ ਰਾਸ਼ੀਆਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚੱਕਰ ਰੱਬੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।