ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਠੰਢ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਨ ਰਾਤ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਹਰ ਦਿਨ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ-ਘਟਾਏ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਅਮ੍ਰਿਤਤੱਤ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੀ ਵਰਖਾ ਲਈ ਪਿਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਕਾਵਯਾ ਵੀ ਇਸ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਰਖਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਭੁੱਖ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਿਤਰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹੋਮਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਵੇਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਸੂਰਜ, ਗਾਉਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਢੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਇਕ ਪਹੀਏ ਵਾਲੇ ਰਥ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅਟੱਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਹਰੇ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹੈਰਾਨ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਹਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਇਕ ਪਹੀਏ ਵਾਲੀ ਰਥੀ 'ਤੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਤ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜੋਤ ਕੇ, ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਰੇ, ਅਥਾਹ, ਪੀਲੇ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹਨ, ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਲਖਿਲਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਰਥ ਦਿਨ ਰਾਤ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸੰਯਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾ ਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਪੰਖੀ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਚੰਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਹੀ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹੀ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਧਦੀਆਂ ਤੇ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਰਥ ਤਿੰਨ ਪਹੀਏ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਪਾਸੇ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਥ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ, ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਚਿੱਟੇ, ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ ਤੇ ਪਹੀਏ ਹਨ। ਦਸ ਦਿਵਿਆ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਅਲੱਗ ਹਨ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਥ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਥੱਕਾਵਟ ਦੇ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਵੇਤ ਅਤੇ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਰਵਾ ਨਾਮ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਅਜ, ਤ੍ਰਿਪਥ, ਵ੍ਰਿਸ਼, ਵਾਜੀ, ਨਰ, ਹਯ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ, ਸਪਤਧਾਤੁ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਵ੍ਯੋਮਮ੍ਰਿਗ। ਇਹ ਦਸੇ ਘੋੜੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ), ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਭਾਗ ਹਰ ਦਿਨ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਯਜ੍ਯ ਸਥਾਨ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਮ ਘਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਤੱਕ, ਸੂਰਜ ਇਕੋ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਸੋਮ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਰ ਦਿਨ, ਹਿੱਸਾ-ਹਿੱਸਾ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ, ਪੂਰਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਹਰ ਦਿਨ ਭਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੌਦਵੀਂ ਤੀਥੀ ਤੱਕ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮ ਰੂਪ ਹੈ, ਮਿੱਠਾ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਅਤੇ ਅਮਰ, ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਮ੍ਰਿਤ, ਜੋ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੀਣ ਲਈ ਲੱਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਲਈ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ ਸੋਮ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ੩੩੩ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਸੋਮ ੩੩ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਤੱਕ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪੀਦੇ ਹਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਮਕਦਾਰ ਪੱਖ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਪੱਖ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵਤੇ ਰਾਤ-ਕਰਤਾ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਦਾ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਪੀਂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਤੇ ਅੰਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਅੰਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਰਾਤ-ਕਰਤਾ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਪੰਦਰਾਂਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ-ਕਰਤਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਪਿਤਰ ਮੁੜ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋ ਕਾਲਾਂ ਲਈ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਭਾਗ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਕਿਰਨਾਂ ਰੂਪ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਪੀਂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਜੋ ਸੌਮ੍ਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਅਗ્નਿਸ਼ਵੱਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਪਿਤਰ, ਜੋ ਕਾਵਯਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸਾਰੇ—ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਵਯਾ ਜੋ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਜਨਮੇ। ਸੌਮ੍ਯ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਸੌਮ੍ਯ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਅਗਿਨਿਸ਼ਵੱਤ ਪਿਤਰ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਜਨਮੇ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਰ ਪੰਦਰਾਂਵੇਂ ਦਿਨ ਕਲਾ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਗ ਪੰਦਰਾਂਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ, ਅੰਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ, ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਘਟਾਅ ਤੇ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਲਾਂਵੇਂ ਦਿਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਕਾਰਨ, ਰਾਤ-ਕਰਤਾ ਵਿੱਚ ਘਟਾਅ ਤੇ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਫਿਰ ਰਾਹੂ ਦੇ ਰਥ ਦਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੋਮਪੁੱਤਰ (ਬੁੱਧ) ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰਥ ਦਾ।