ਜਦੋਂ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਿੰਗ ਵਾਲਾ ਜਨਾਰਦਨ ਮੱਛੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਸੱਪ, ਰੱਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਨੂ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਮਨੂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਾ 'ਚ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਸੱਪ-ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਮੱਛੀ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਉਹ ਨੌਕਾ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਜਲ-ਪ੍ਰਲਯ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਨੂ ਨੇ ਮੱਛੀ-ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸੋ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ! ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਆਦਿ—ਉਹੀ ਮਨੂ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਆਦਿ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ, ਵੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਨੂਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੇ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ। ਮਨੂ ਨੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਪਿਤਰ-ਕਰਮ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ, ਯਜ్ఞ ਅਤੇ ਪੂਣ ਦਾਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ—ਅਗੋਚਰ, ਅਸਪਸ਼ਟ, ਤੇ ਲਛਣ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ। ਸਾਰੀ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਦੁਨੀਆ ਅਣਜਾਣ ਤੇ ਅਣਜਾਣੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ, ਸਭ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਅਪ੍ਰਗਟ, ਸਵੈ-ਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਜੋ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸੁਖਸ਼ਮ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮਕ, ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਬੀਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬੀਜ ਮਹਾਂ ਅੰਡ ਬਣ ਗਿਆ—ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ। ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਜੋਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਅੰਦਰ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਅੰਡ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਨਿਆ ਸੂਰਜ ਜੰਮਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਦਿ ਜੀਵ ਸੀ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਡ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਬਣਾਈ, ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਰਚਿਆ। ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾ ਅੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੂ ਵੀ ਉਥੋਂ ਹੀ ਆਏ। ਇਹ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਅੰਦਰਲੇ ਜਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਜੋ ਲੂਣ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ, ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਤਣ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਜੋਤ ਤੋਂ ਸੂਰਜ—ਮਾਰਤੰਡ—ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਅੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਮਾਰਤੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਚਾਰ-ਮੂੰਹਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਗਤ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਬਣਿਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੀਵ, ਰਜੋਗੁਣ ਦਾ ਮੂਰਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਗਤ ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਚਾਰ-ਮੂੰਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਨੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ, ਉਪਵੇਦਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਸਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਵੇਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਸਦਾ ਧੁਨਿ ਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਦਸ ਕਰੋੜ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਤੋਂ ਵੇਦ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਨਿਆਯ, ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੱਠ ਸਾਧਨ ਨਿਕਲੇ। ਵੇਦ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਮਨਸਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਮਨਸਾ ਪੁੱਤਰ ਕਹਾਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰੀਚੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਆਦਰਨੀਯ ਅਤ੍ਰਿ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਿਰਸ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁਲਸਤਯਾ। ਫਿਰ ਪੁਲਹਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਕ੍ਰਤੁ, ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਸੀਸ਼ਠ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੱਸ ਮਨਸਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਨਮਿਆ। ਧਰਮ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੋਂ, ਕਾਮਦੇਵ ਦਿਲ ਤੋਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਭੌਂਹ ਵਿਚਕਾਰੋਂ, ਲੋਭ ਹੇਠਾਂਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ। ਮੋਹ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਅਭਿਮਾਨ, ਗਲੇ ਤੋਂ ਆਨੰਦ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੌਤ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ। ਇਹ ਨੌ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਸਵੀਂ ਧੀ, ਜੋ ਅੰਗਜਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਸੰਤਾਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਹ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਸਤ੍ਵ, ਰਜਸ, ਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਕੁਝ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਰੂਪ, ਤਿੰਨ ਭਾਗ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਤੇ ਮਹੇਸ਼।