ਦੁਆਪਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਥੇ ਪ੍ਰਜੌਣੀ ਨਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਜਨਮੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਤ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਇਹ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚੁਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਜੀਵਨ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਾਹੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਇਰਖਾ ਤੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗਤਿ, ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਇਹ ਅਮਰਤਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲਯ ਤਕ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮੌਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਰਜਾ ਉੱਤੇ ਉਚਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਰੱਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਜਾਂ ਪੁੰਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਰਭਪਾਤ ਵਰਗੇ ਪਾਪ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਧ੍ਰੁਵ ਅਟੱਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਤੀਜਾ, ਅਤਿ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਚੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਆਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਗਤੀ-ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵਿਆਸਥਿਤ ਤੇ ਬਿਨਾ ਉਲਝਣ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ? ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ?" ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਹੜਾ ਧੌਲਫਿਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੇੜ ਨਾਲ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਛੋੜੀਆਂ, ਮਿਲਾਪ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਤਾ, ਉਗਣ, ਡੁੱਬਣ, ਸੰਕੇਤ, ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਬੱਦਲ 'ਜੀਮੂਤ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਹੈ ਆਮੰਤ੍ਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੱਦਲ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੇ ਅੱਧ ਦੇ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕ' ਨਾਮ ਦੇ ਬੱਦਲ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਖਾਂ, ਜੋ ਵੱਡੀਆਂ, ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿਤਾ, ਜਦ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਖਾਂ 'ਪੁਸ਼ਕਰਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੱਦਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਮੀਂਹ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਇਹ ਅਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਯੁਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ ਟੁੱਟਿਆ, ਇਹ ਬੱਦਲ ਉਸਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪਾਦ ਸਨ। ਜਿਸ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਵੈ-ਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਹ ਅੰਡੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਬੱਦਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੂੰਆਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਾਰਜਨਯਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਇੱਕੋ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਮੂਲ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਪਾਰਜਨਯਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਜੜੇ ਵਿੱਚ ਠੰਢੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਪਾਲਾ ਤੇ ਮੀਂਹ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ, 'ਪਰਿਵਾਹ' ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਨ, ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਢੋ ਕੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਤ੍ਰਿਪਥਾ ਜਲ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਪਦੀ ਬੂੰਦਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੂੰਦਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, 'ਕੁਹਾਸਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ 'ਹੇਮਕੂਟ' ਪਹਾੜ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ 'ਪੁੰਡ੍ਰ' ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਥੇ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਲੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਉਥੇ ਬਰਫ ਪੈਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਹਵਾ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਾਕੀ ਮੀਂਹ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ, ਦੁੱਗਣਾ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਮੀਂਹ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ, ਗਰਮੀ, ਠੰਢ, ਰਾਤ, ਸੰਧਿਆ, ਦਿਨ, ਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ—all ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਆਧੀਨ, ਸੂਰਜ ਜਲ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਲ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਲ ਧੂੰਏਂ ਬਣ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਬੱਦਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਬੱਦਲ ਖੇਤਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਜਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ, ਹਵਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਕਿਰਨਾਂ ਜਲ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ, ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।