ਸੁਣੋ, ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੰਗਤਿ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਲ (ਮੁਹੂਰਤ) ਨੂੰ ਤੀਹ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ (ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ) ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਦੇ ਦਿਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਝ-ਸਵੇਰ ਦੀ ਘੜੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਧਿਆਂ-ਘਾਟਿਆਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵੇਰ ਹੋ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਦੇ ਪੰਜ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ, ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ “ਪੂਰਵਾਹਨ” ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ “ਮਧਿਆਨ” (ਦੁਪਹਿਰ) ਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ “ਅਪਰਾਹਨ” ਘੜੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਪਰਾਹਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ “ਸਾਂਝ” ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨ ਪੰਦਰਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ, ਕੁੱਲ ਅਠਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੁਵ (Equinox) ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਿਨ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਵਧ ਜਾਂ ਜਾਂ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਨੂੰ। ਵਿਸ਼ੁਵ, ਪਤਝੜ ਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਮੱਧ ਬਿੰਦੂ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਧਾਮਾ, ਵੈਰਾਜਾ, ਕਰਦਮ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਹਿਰਣਯਰੋਮਾ, ਪਰਜਨਯ, ਕੇਤੁਮਾਨ ਤੇ ਰਾਜਸ, ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਰਾਖੇ ਚਾਰੋ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਹਨ, ਦੁਵੈਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਅਗਾਸਤਿਆ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਚੋਟੀ, ਜੋ ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਗ્નਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹਨ। ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰਕ ਆਰੰਭ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪ, ਨਿਯਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਮੌਤ ਉੱਤੇ, ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਚੱਕਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਘਰ-ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੱਖਣ ਰਸਤਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿ-ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਇੱਛਾ-ਅਨਿਛਾ, ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਇਥੇ ਅਗਨਿ-ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਜਉਸ਼ਣੀ ਨਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਜਨਮੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤਾਨ-ਉਤਪੱਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਜਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ, ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਰੁਕ ਗਏ, ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਦਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਿਲਾਪ, ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਮੌਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਚਾਹੇ ਪਾਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁੰਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਭ-ਹੱਤਿਆ ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਲਯ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ ਜਿਥੇ ਢ੍ਰੁਵ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਤੀਜਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਲੋਕ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਆਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਢ੍ਰੁਵ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ—ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਗਤੀ-ਚੱਕਰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਗੋਲ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਭੁੱਲ-ਚੂਕ ਦੇ ਚਲਦੇ ਹਨ? ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ? ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਚੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਮਝਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੁੱਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੌਦਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਤਸ (ਡਾਲਫਿਨ) ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਢ੍ਰੁਵ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਗਤੀ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ, ਢ੍ਰੁਵ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਢ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਗਤੀ, ਮਿਲਾਪ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਯਤੀ, ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ, ਸੰਕੇਤ, ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਯਾਨ, ਵਿਸ਼ੁਵ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ—ਇਹ ਸਭ ਢ੍ਰੁਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਜੇਮੂਤ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਹੈ ਆਮੰਤ੍ਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ; ਉਹ ਬੱਦਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਕ-ਦੇਢ ਯੋਜਨ ਦੂਰ, ਉਹ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪੱਜਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪੱਖ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਵੱਧ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਵੱਡੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਵਸਥਾ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਮਰਤਾ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ, ਸਭ ਵਿਧਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ।