ਪृथਵੀ ਉੱਤੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਲਗਾਤਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਗਮਨ ਦੌਰਾਨ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੌਲੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਲ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਵੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੰਡ ਦੱਖਣੀ ਪੰਥੀ ਮੰਡਲ 'ਮਕਰ ਰੇਖਾ' ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ 'ਲੋਕਾਲੋਕ' ਵਿੱਚ ਵਧੀਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਦੇ ਪੰਥ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਉਤਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰ, 'ਲੋਕਾਲੋਕ' ਨਾਂ ਦਾ ਪਰਵਤ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਵਤ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਾਰੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਇਸ ਪਰਵਤ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਜੋਤੀ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋਤੀ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਤੇ ਅਲੋਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਮਾਂ 'ਸੰਧਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ—ਭੋਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧੀਆਂ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੋਰ ਨੂੰ ਰਾਤ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਤੀਹ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੇ ਦਸ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ— ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜ ਹਿੱਸੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਤੱਕ 'ਪੂਰਵਾਨ੍ਹਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ 'ਦੁਪਹਿਰ' ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਅਪਰਾਹਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਅਪਰਾਹਨ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ 'ਸਾਂਝ' ਦਾ ਸਮਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵੀ ਹਨ; ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦਿਨ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਨੂੰ। ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਸ਼ਰਦ ਤੇ ਵਸੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧ-ਬਿੰਦੂ ਹੈ; ਜਗਤ ਦੀ ਹੱਦ ਜੋਤੀ ਤੱਕ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਥਾਂ, ਜਗਤ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਗਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ; ਇਹ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਨ: ਸੁਧਾਮਾ, ਵੈਰਾਜਾ, ਕਰਦਮ (ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਹਨ), ਹਿਰਣਯਰੋਮਾ, ਪਰਜਨਯਾ, ਕੇਤੁਮਾਨ, ਤੇ ਰਾਜਸਾ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਗਤ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਹੱਦ ਉੱਤੇ, ਦੁਇਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਸੰਪਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਅਗਸਤਯ ਪਹਾੜ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਚੋਟੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ, ਜੋ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰੀ ਉਦਯਮ ਤੇ ਸੁਖ-ਸੰਪਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਧਰਮ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਪ, ਨਿਯਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਪਿੱਛਲੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਚੱਕਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੱਕ—ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਰਿਸ਼ੀਆਂ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਤਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਦਵੈਸ਼ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਭੋਗਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਦਵਾਪਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਜੌਣੀ ਨਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਜਨਮੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਏਨੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਰੀਰਕ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿਣ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਵੈਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ। ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਅਮਰਤਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੈ; ਪਰ ਮੌਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਹੀਂ। ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਬੀਜ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਪਾਪ ਜਾਂ ਪੁੰਨ, ਭਾਵੇਂ ਗਰਭਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਡੋਲ ਧ੍ਰੁਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਦਿਵਿਆ ਤੇਜਸਵੀ ਤੀਜਾ ਆਕਾਸ਼ੀਕ ਲੋਕ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਉੱਚੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਆਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧ੍ਰੁਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ, ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਵਿਗਣ-ਰਹਿਤ ਚੱਲਦੇ ਹਨ?