ਸੰਤ ਜਨੋ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗਮਨ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਰਾਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵਾ ਫਲਗੁਨੀ, ਉੱਤਰਾ ਫਲਗੁਨੀ ਅਤੇ ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਰਾਸ਼ੀ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੂਰਵਾ ਪ੍ਰੋਸ਼ਠਪਦਾ, ਉੱਤਰਾ ਪ੍ਰੋਸ਼ਠਪਦਾ ਅਤੇ ਰੇਵਤੀ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੀ ਪੰਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਵਣਾ, ਧਨिष्ठਾ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਜਰਦਗਾਵਾ (ਵਾਛੇ ਦੀ ਪੰਥੀ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਰਾਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਮੱਧ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਸਤ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਸਵਾਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਪੰਥੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਠ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਮੈਤ੍ਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਿਰਣ ਦੀ ਪੰਥੀ ਹਨ। ਮੁਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵਾ-ਉੱਤਰਾ ਆਸ਼ਾਢਾ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਰਾਹ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਲੱਖ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਹੋਰ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਇੰਝ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ। ਹੁਣ, ਗਣਨਾ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਹਰ ਖੰਡ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਯੋਜਨ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਪੱਚੀ ਯੋਜਨ ਹੋਰ ਹਨ, ਜੋ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ; ਦੱਖਣੀ ਅਯਨ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਸਦਾ ਬਾਹਰੀ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਸੂਰਜ ਇਕ ਸੌ ਅੱਸੀ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ, ਚੱਕਰ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ: ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੰਜਾ ਯੋਜਨ ਹੋਰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਕਰ ਦਾ ਵਿਅਾਸ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭੜੀ ਦੀ ਚੱਕੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਸੂਰਜ ਚੱਕੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਬਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਰਾਂ ਤੇ ਅੱਧ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਓਹੀ ਸੂਰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੁੰਭੜੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਵਧਦਾ ਹੋਵੇ। ਉੱਤਰੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ ਸੂਰਜ ਅਠਾਰਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤੇਰਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੱਕੀ ਹੋਰ ਵੀ ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗੋਲਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਹ ਅਟੱਲ ਬਿੰਦੂ ਵੀ। ਤੀਹ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜਦੇ ਹਨ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਹੌਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਹੌਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਲ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਲੋਕਾਲੋਕਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਅੱਗ ਦੇ ਪੰਥ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਉਤਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਪਾਸੇ, ਲੋਕਾਲੋਕਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਚਮਕਦਾਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਗੈਰ-ਚਮਕਦਾਰ ਵੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਾਰੇ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਤੱਤ ਕਰਕੇ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਤੇ ਅਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ਼ਾ (ਸਵੇਰ) ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਦਿਨ ਦਾ। ਇੱਕ ਪਲ ਤੀਹ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ (ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਘਟਾਓ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਾਧਾ-ਘਟਾਓ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ; ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਪਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ— ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਿੱਸੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਵੇਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਵਾਹਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਪਲ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਪਰਾਹਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਪਰਾਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਾਂਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਸਮੇਂ ਦਿਨ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰੀ ਜਾਂ ਦੱਖਣੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਨੂੰ। ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਸ਼ਰਦ ਤੇ ਵਸੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧ-ਬਿੰਦੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨੇਰਾ। ਉਥੇ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਲੋਕਪਾਲ ਖੜੇ ਹਨ; ਉਹ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲਯ ਤੱਕ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਨ: ਸੁਧਾਮਾ, ਵੈਰਾਜਾ, ਕਰਦਮ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ, ਪਰਜਨਯ, ਕੇਤੁਮਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ।