ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਲਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਪਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਜਦੋਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸਾ ਤੋਂ ਘੁੰਮ ਕੇ ਸਮਤਲ ਰੇਖਾ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਚਲਣ ਦਾ ਘੇਰਾ ਨੌਂ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਤਲ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਲਦਿਆਂ, ਘੇਰਾ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਇਕੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੂ ਸੂਰਜ ਸ੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੋਮੇਧਾ ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਦਾ ਮਾਪ, ਦੱਖਣੀ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਰਦਗਵਾ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਉੱਤੇ ਏਰਾਵਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਪਥ ਨਾਗਵੀਥੀ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਪਥ ਅਜਵੀਥੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਾਢਮੂਲ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਜਵੀਥੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਹਨ। ਅਭਿਜਿਤ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਵਾਤੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਨਾਗ ਪਥ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਾਰੇ ਹਨ। ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਦੱਖਣੀ ਪਥ ‘ਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਨਾਗ ਪਥ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਾਰੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੋਹਣੀ, ਆਰਦਰਾ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਸ਼ਿਰਾ ਨਾਗ ਪਥ ਹਨ; ਪੁਸ਼ਯ, ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਸੂ ਏਰਾਵਤੀ ਪਥ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਥ ਉੱਤਰੀ ਰੂਟ ਹਨ; ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾ ਫਲਗੁਨੀ, ਅਤੇ ਮਘਾ ਵ੍ਰਸ਼ਭ ਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾ ਪ੍ਰੋਸ਼ਠਪਦਾ, ਰੇਵਤੀ, ਗਾਯ ਦੇ ਪਥ ਹਨ; ਸ੍ਰਾਵਣ, ਧਨਿਸ਼ਠਾ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਜਰਦਗਵਾ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਥ ਮੱਧਮ ਰੂਟ ਹਨ; ਹਸਤਾ, ਚਿਤ੍ਰਾ, ਅਤੇ ਸਵਾਤੀ ਬਕਰੀ ਦੇ ਪਥ ਹਨ। ਜੇਠ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਅਤੇ ਮੈਤ੍ਰਾ ਹਿਰਣ ਦੇ ਪਥ ਹਨ; ਮੂਲ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਉੱਤਰਾ ਆਸ਼ਾਢਾ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਪਥ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਥ ਦੱਖਣੀ ਰੂਟ ‘ਤੇ ਵੀ ਹਨ। ਹੁਣ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਇਕਤਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਤੀਹ ਵੀ। ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਪੱਚੀਹ ਹੋਰ ਹਨ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ। ਸੂਰਜ ਉੱਤਰੀ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ‘ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ‘ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਘੇਰੇ ‘ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਚਲਦਿਆਂ, ਸੂਰਜ ਇੱਕ-ਸੌ ਅੱਸੀ ਘੇਰੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਘੇਰੇ ‘ਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਚੱਕਰ ਦਾ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ: ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਅੱਠਵੰਜਾ ਯੋਜਨ ਹੋਰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚੱਕਰ ਦਾ ਵਿਆਸ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਜੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਸੂਰਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਰਤੀ ਭਾਗ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਚਲਣ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਮੁਹੁੱਰਤਾਂ ‘ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਤੇ ਅੱਧ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਕਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਤਾਰੇ ਝਟਪਟ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਂਦਰ ‘ਤੇ ਕੂੰਜੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜਾ ਭਾਗ ਹੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਚਲਣ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਮੁਹੁੱਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਲੰਘਦਾ ਹੈ; ਤੀਹ ਤਾਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮੁਹੁੱਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਚੱਕਰ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਟੋਲਾ ਕੇਂਦਰ ‘ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੋਸ ਬਿੰਦੂ ਵੀ। ਤੀਹ ਮੁਹੁੱਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਦੀ ਚਲਣ ਹੌਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਲਣ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਚਲਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ ਦੀ ਚਲਣ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਣ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੱਖਣੀ ਪਥ (ਬਕਰੀ ਦੇ) ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ (ਲੋਕਾਲੋਕ) ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਦੇ ਪਥ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਪਾਸੇ, ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਇਹ ਪਹਾੜ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਚਮਕਦਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲ, ਤਾਰਿਆਂ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਸਮੇਤ। ਅੰਦਰ, ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਚਾਨਣ ਦੇ ਤੱਤ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਗੋਧੂਲੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ; ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਹੱਦ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਵੇਰ ਰਾਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦਿਨ।